اصل : « وَالْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَاتَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوَابِسُ » .
شرح : و دانا به احوال اهل زمانهء خود ، زور نمىآورد بر او شُبهتها .
اشارت به جواب گفتگوهاى مخالفان است كه مىگويند كه : چگونه مىشود كه اصحاب رسول صلى الله عليه و آله كه در جنگها همراهىها كرده باشند و شب و روز در خدمت باشند ، به يك بار ، ترك گفتهء او كرده ، از دين او مرتد شوند و ترك وصىّ او كنند ، مگر جماعت كمى .
جواب ، اين است كه : كسى كه مشهوران به صلاح را از اهل زمانهء خود مىبيند كه چون دنيايى رو به ايشان كند ، بىتاب شده ، از حال خود مىكيبند ، « 1 » باكى از مانند اين شُبهتها و پردهها ندارد و برگشتن امّت را ، مگر جماعت كمى ، دور نمىانگارد . و در « كِتَابُ الرَّوْضَة » بعد از حديث نوح « 2 » چنين است كه : « واللَّهِ ما أعْجَبُ مِمّن هَلَكَ ، كَيْفَ هَلَكَ ؛ و لكن أعْجَبُ مِمَّن نَجا كَيْفَ نَجا » : « 3 » به خدا قسم كه تعجّب نمىكنم از جمعى كه گمراه شدند بعد از رسول صلى الله عليه و آله كه چگونه گمراه شدند ، و ليك تعجّب مىكنم از جمعى كه از اين فتنه نجات يافتند و بر گفتهء رسول ايستادند كه چگونه نجات يافتند ؛ چه دنيا و حكومت را ترك كردن براى رضاى الهى بسيار مشكل است بر بيشتر مردمان .
اصل : « وَالْحَزْمُ مَسَاءَةُ الظَّنِّ » .
شرح : و استواركارى اين است كه از ظاهر مردمان ، بازى نخورند و بد گمان باشند تا خلافش معلوم شود ؛ چه باطن اكثر مردمان ، بد است .
اصل : « وَبَيْنُ الْمَرْءِ وَالْحِكْمَةِ نِعْمَةُ الْعَالِمِ ، وَالْجَاهِلُ شَقِيُّ بَيْنِهِمَا » .
شرح : و وصلت مرد و خردمندى ، خوشحالىِ امامِ داناست و امامِ نادان ، آزردهء وصلت مرد و خردمندى است ؛ چه امام دانا دوست مىدارد كه هر مردى با خردمندى
هامش
( 1 ) . يعنى : يك سو رفتن و تحاشى نمودن ، گمراه كردن ، از راستى به كجى افكندن .
( 2 ) . الكافي ، ج 8 ، ص 267 ، ح 392 .
( 3 ) . الكافي ، ج 8 ، ص 275 ، ح 415 .