از هيولا وهم را پاى كج است * كج نظر پندارد اين ره اعوج است « 1 »
وى همچنين با اجتهاد و اصول نيز مخالف بود و در موارد متعددى بهخصوص در صافى و شافى به آن تصريح كرده و براى اثبات نظر خود به ظاهر برخى از احاديث متمسك شده و در برخى از موارد ، نيز به تأويل احاديث پرداخته است .
3 . ملّا خليل از ديدگاه معاصران
موقعيّت علمى و اجتماعى ملّا خليل ، موجب گشته كه اغلب شرح حال نويسان معاصر وى ، در كتابهايشان متعرّض احوال او گردند . براى آشنايى از موقعيت وى نزد معاصران ، تلخيص گفتارهاى اين دانشمندان دربارهء وى ذكر مىشود .
1 / 3 . ولى قلى شاملو
ولى قلى شاملو كه در اواخر عمر ملّا خليل را درك كرده ، در قصص خاقانى در ذكر عالمان معاصر شاه عباس صفوى ، ملّا خليل را سوّمين عالم بعد از ملّا رفيعا و آقا حسين خوانسارى ياد كرده و مىنويسد :
رأس و رئيس فقهاى اماميه و اسوه و قدوهء علماى اثنا عشرية - عليهم السلام و التحية - شارح اصول كلينى ، مولانا محمّد خليل قزوينى ؛ ذكر مناقب و فضائل آن صدر نشين محفل فضليت ، زياده از آن است كه خامهء حقيقت ترجمه به اظهار شمّهيى از آنها مبادرت تواند جست . نور دانش از ناحيهء گفتارش ظاهر و شعشعهء كوكبِ تفضّل از سيماى اعمالش هويداست . اوقات فرخندهء ساعات آن قدوهء اهل فضل از مبادى سنّ شباب - كه اول فصل بهار طبع معنى انتخاب است - الى الان ( كه هزار و هفتاد و شش هجرى و عمر شريف آن صاحب تصانيف از عقد هشتاد متجاوز است ) به تحصيل علوم دينى وحكمت نظرى صرف شده ، تصنيف و تأليف مشهور دارند . از آن جمله حاشيهء عدّه در اصول و حاشيهء زبده و شرح بر اصول كلينى . بعد از آن كه شرح مذكور را به همّت دقّت طبع به اتمام رسانيده ، مصحوب احدى از تلامذهء خويش به بارگاهِ عرشْ اشتباه ، ارسال داشتند . چون به نظر كيميا
هامش
( 1 ) . منية المريد شهيد ثانى ، ترجمهء محمّد باقر ساعدى ، ص 250 .