شرح : اى هشام ! به تحقيق گردانيده اللَّه تعالى آنها را كه در آيت سابق مذكور شد ، راهنما بر شناخت عقلاء او را ، نه به عنوان شخص و نه به عنوان كنه ذات ، بلكه به عنوان اين كه مردمان را تدبير كنندهء بزرگى هست و آنها همگى را براى منافع ايشان آفريده . پس صريح كرده اين معنى را و گفته در سورهء نحل ، بعد از شمردن پارهاى نعمتها كه جهت مردمان آفريده كه : و بيگاركشِ شما كرده اللَّه تعالى شب و روز و آفتاب و ماه را و ستارگان همگى بيگاركشاند براى شما به كارى كه اللَّه تعالى مىداند و بس . به درستى كه در اين بيگاركشْ كردنِ اينها دليلهاست براى جمعى كه خردمندى مىكنند ؛ چه ايشان به اينها اقرار مىكنند كه اينها براى زيستن دنيا و بس نيست . پس اختلاف از روى ظن نبايد كرد و تابع رسولان و كتابهاى ايشان و امامانى كه اوصياى ايشاناند بايد بود .
اصل : « وَقَالَ :
« هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ » .
« 1 »
شرح : اين عطف است بر « فَقَالَ : وَ إِلهُكُمْ » تا آخر ، نه بر « فَقَالَ : و سَخَّرَ » تا آخر .
يعنى : و گفت در سورهء مؤمن كه : اللَّه تعالى كسى است كه آفريد شما مكلّفان را از خاك ، بعد از آن از آب منى ، بعد از آن از خون بسته ، بعد از آن بيرون مىآورد شما را از شكم مادرانْ يك طفلْ يك طفل ؛ چه از يك شكم دو طفل ، يك بار بيرون نمىآيد ؛ بلكه اگر دو كس در يك شكم باشند ، پيش و پس بيرون مىآيند كه مبادا مادر تاب نياورد . بعد از آن باقى مىدارد شما را تا رسيد به قوّتِ خردِ خود كه آن را زمان بلوغ مىنامند و مىآيد در باب آخر « كِتَابُ الْوَصَايَا » كه آن به حساب سال ، در مرد ، گاهى سيزده سال تمام است . و اين ، منافات ندارد با اين كه در اكثر ، پانزده سال تمام باشد ،
پاورقی
( 1 ) . غافر ( 40 ) : 67 .