الْعُقُول ( جمع عقل ) : خردمندىها ، و خردها . و بنا بر اوّل ، مراد ، طبقات خردمندىهاى بندگان است كه مختلف مىشود به اختلاف وسع كه دادهء اللَّه تعالى است ، يا مراد ، خردمندىهاى مجاوران آن بندگان است از انبيا و اوصيا و مانند ايشان .
پس در جايى كه عقلا بيشتر باشند ، خردهگيرى بيشتر مىشود بر كافران و منافقانِ آنجا ، چنانچه عذاب زنان پيغمبر در نافرمانى ، دو برابر عذاب زنان ديگر است . و بنا بر دوم ، مراد اين است كه : خردهگيرى بيشتر مىشود بر صاحب زيركى رسا ؛ كه چرا با وجود آن ، راه باطل گزيدى ؟
يعنى : روايت است از امام محمّد باقر عليه السلام ، گفت كه : جز اين نيست كه خردهگيرى مىكند اللَّه تعالى بندگان را در حساب در روز قيامت و بر قدر آنچه در دنيا به ايشان داده از خردمندىها .
[ حديث ] هشتم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : ] قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : فُلَانٌ مِنْ عِبَادَتِهِ وَدِينِهِ وَفَضْلِهِ ، فَقَالَ عليه السلام : « كَيْفَ عَقْلُهُ ؟ » قُلْتُ : لَاأَدْرِي ، فَقَالَ عليه السلام : « إِنَّ الثَّوَابَ عَلى قَدْرِ الْعَقْلِ ؛ إِنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فِي جَزِيرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ ، خَضْرَاءَ ، نَضِرَةٍ ، كَثِيرَةِ الشَّجَرِ ، طَاهِرَةِ الْمَاءِ ، وَإِنَّ مَلَكَاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَرَّ بِهِ ، فَقَالَ : يَا رَبِّ ، أَرِنِي ثَوَابَ عَبْدِكَ هذَا ، فَأَرَاهُ اللَّهُ ذلِكَ ، فَاسْتَقَلَّهُ الْمَلَكُ ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اصْحَبْهُ ، فَأَتَاهُ الْمَلَكُ فِي صُورَةِ إِنْسِيٍّ ، فَقَالَ الرجل لَهُ : مَنْ أَنْتَ ؟ فقَالَ : أَنَا رَجُلٌ عَابِدٌ بَلَغَنِي مَكَانُكَ وعِبَادَتُكَ فِي هذَا الْمَكَانِ ، فَأَتَيْتُكَ لِأَعْبُدَ اللَّهَ مَعَكَ ، فَكَانَ مَعَهُ يَوْمَهُ ذلِكَ ، فَلَمَّا أَصْبَحَ ، قَالَ لَهُ الْمَلَكُ : إِنَّ مَكَانَكَ لَنَزِهٌ وَمَا يَصْلُحُ إِلَّا لِلْعِبَادَةِ ، فَقَالَ لَهُ الْعَابِدُ : إِنَّ لِمَكَانِنَا هذَا عَيْباً ، فَقَالَ لَهُ : وَمَا هُوَ ؟ قَالَ : لَيْسَ لِرَبِّنَا بَهِيمَةٌ ، فَلَوْ كَانَ لَهُ حِمَارٌ رَعَيْنَاهُ فِي هذَا المَوْضِعِ ؛ فَإِنَّ هذَا الْحَشِيشَ يَضِيعُ ، فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ : وَمَا لِرَبِّكَ حِمَارٌ ؟ فَقَالَ : لَوْ كَانَ لَهُ حِمَارٌ