جلد كتاب موجود بود ، ياقوت در پايان مقالهاش مىگويد : من معلومات خود را آن كتابها استفاده كردم .
در ماوراء النهر نيز كتابخانههايى بوده است ، از آن جمله كتابخانه بخارا كه از قرار مشهور ابن سينا علم خود را از آنجا اقتباس نمود و مؤسس آن نوح بن منصور بود ، شيخ الرئيس مىگويد : كتابهايى در آن كتابخانه ديدم كه مردم نامش را هم نشنيدهاند و مانند آن را من نديده بودم !
خواجه طوسى در مراغه كتابخانهاى داير كرد كه چهار صد هزار جلد كتاب در آن بوده است .
تا آنجا كه ما تحقيق كردهايم كتابخانههاى عمومى اسلامى اينها بوده و البته مسجدها و بيمارستانها و مدرسهها كتابخانههايى داشتند كه بعضى از آنان از حيث شماره كتاب مهمتر از كتابخانههاى عمومى بوده است و از خود مديران و كتابدارهايى داشته است و فهرست و صورتهايى براى كتابهاى آن تهيه كرده بودند .
به علاوه بزرگان و دانشمندان نيز كتابخانههاى مهم خصوصى داشتهاند از آن جمله كتابخانه مشهور صاحب بن عباد كه چهار صد شتر آن را حمل مىكرد .
افرايم طبيب مصرى پس از مردن خود بيست هزار جلد كتاب از خود باقى گذاشت و موفق بن مطران ده هزار جلد كتاب از خود بر جاى گذاشت ، بعلاوه سه كاتب براى او كتاب استنساخ مىكردند ، در كتابخانه امين الدوله بيست هزار جلد كتاب بوده است و همينطور در كتابخانه فتح بن خاقان و ابن قفطى و غيره كتابهاى بسيار بوده است .
در اينجا براى قدردانى از مسلمانان صدر اول و زمان كمى بعد از آنان لازم است به نام بعضى از كتابخانهها و تعداد كتب آنها اشاره شود .
عرفان اسلامى ( شرح مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة المنسوب للإمام الصادق ع) (فارسى) — صفحة 319
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص٣١٩