2 - روح
روح نيز به دو معنى استعمال مىشود ؛ يكى به معناى بخار لطيفى است كه منبع آن تجويف قلب جسمانى است و به واسطهء حرارت قلب پيدا شده و به واسطهء عروق در همه بدن پراكنده شده و سبب حيات جسمانى مىشود و روح به اين معنا ، همان روح حيوانى است و بحث در آن متعلق به علم طب است .
جرجانى - كه از دانشمندان بزرگ اسلامى است - در تعريف اين روح مىگويد :
« الرُّوحُ الْحَيَوانى جِسْمٌ لَطيفٌ مَنْبَعُهُ تَجْويفُ الْقَلْبِ الْجِسْمانِىِّ وَيَنْتَشِرُ بِوَاسِطَةِ الْعُرُوقِ الضَّوارِبِ إلى سائِرِ أَجْزاءِ الْبَدَنِ » .
معناى ديگر روح كه منظور انبيا و امامان عليهم السلام و عرفاى پيرو آنان است ، عبارت است از : لطيفهء مدركهء انسان كه مصداق
[ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ]
« 1 » است و از عالم امر نازل شده است و ابن سينا در آن قصيدهء معروفش به شرح و بسط آن پرداخته .
روح به اين معنى ، از اسرار قلب است و عدّهاى همان معنايى را كه از كلمهء قلب استفاده مىكنند از كلمهء روح استفاده مىكنند ، جرجانى در تعريف اين روح مىگويد :
« الرُّوحُ الْإِنْسَانىّ هُوَ اللَّطيفَةُ الْعَالِمَةُ الْمُدْرِكَةُ مِنَ الْإِنْسَانِ الرَّاكِبَةُ عَلَى الرُّوح الْحَيَوانىِّ نازِلٌ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ تَعْجُزُ الْعُقُولُ عَنْ إِدْرَاكِ كُنْهِهِ وَتِلْكَ الرُّوحُ قَدْ تَكُونُ مُجَرَّدَةً وَقَدْ تَكُونُ مُنْطَبِقَةً فِى الْبَدَنِ » .
3 - نفس
نفس نيز به دو معنا اطلاق مىشود ؛ يكى به معناى جامع قوهء غضب و شهوت ، يعنى منبع و اصل صفات مذمومه ، به طورى كه اسلام جهاد با آن را واجب دانسته
هامش
( 1 ) - اسراء ( 17 ) : 85 .