روح در نهاد آدمى جاذبهء محبّت به حضرت حق پيدا گردد ، كه توليد آن از مجذوب شدن قهرى است به عالم حقيقت و سرد شدن از عالم مجازى كه عرصهء ناپايدار ممكنات است و رفته رفته محبّت شدّت نمايد و اشتعال و افروختگى در روح عيان گردد و از خود بى خود و بىخبر شود و اين مقام را كه مرتبهء چهارم از كمال قوّهء عمليه است فنا گويند و مقام فناء فى اللّه سه درجه دارد :
درجه اولى : فناء در افعال است ، كه در نظر عارف سالك جملهء مؤثّرات و همهء مبادى اثر و اسباب و علل از مجرّد و مادّى و قواى طبيعيّه و اراديّه بيهوده و بىاثر شود و مؤثّرى غير از حق و نفوذ اراده و قدرت حق در كائنات نبيند و عوامل اين عالم را محو و ناچيز در حيطهء قدرت نامتناهى الهى شهود نمايد و در اين حال يأس تمام از همهء خلق و رجاء تام به حق پيدا شود و حقيقت آيهء كريمهء :
[
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى ]
« 1 »
.
[ اى پيامبر ! ] هنگامى كه به سوى دشمنان تير پرتاب كردى ، تو پرتاب نكردى ، بلكه خدا پرتاب كرد [ تا آنان را هلاك كند ] .
به عين شهود بدون شائبه پندار و خيال عيان بيند و لسان حال او مترنّم به مقال ذكر كريم « لا حول ولا قوّة الّا باللّه » گردد و در اين مقام بزرگترين قدرتها و نيروهاى مقتدرترين سلاطين عالم امكان ، با قدرت و نيروى پشهء ضعيف در نظر حقيقتبين او يكى شود و اين درجه را محو گويند .
درجهء ثانيه : فناء در صفات حق است ، بيان اين مقام آن كه انواع مختلفهء كائنات كه هريك در حد خود تعيّنى و نامى دارند ، مانند مَلَك و فلك و انسان و حيوان و اشجار و معادن كه در نظر اهل حجاب به صورت كثرت و تعدّد و غيريّت متصوّر
هامش
( 1 ) - انفال ( 8 ) : 17 .