خلاصه نسبت مستقيمى بين مراتب معرفت و خداشناسى با كليّه اوصاف كماليّه است ، كه محقّقاً هركس معرفت وى بيشتر و علم و ايمانش كاملتر است ، اوصاف كمال او بيشتر است .
اين نكته را نيز نبايد فراموش كرد كه در جنب معرفت ، حاكميّت بر نفس و خوددارى از شهوات بى جا و جلوگيرى از هوى و هوس نفس بسيار لازم است كه معرفت ، بدون اين حركات مثبت نتيجه و ثمرى نخواهد داد ، به اين خاطر حضرت صادق عليه السلام فرمودند :
كسى كه مىخواهد در ديوان بيداران قرار بگيرد بايد نفس را از شهوت نگاه دارد و بالاترين شهوت و خطرناكترين آن شهوت خودبينى و خودخواهى است كه هركس از خود بگذرد به خدا مىرسد « 1 » .
عطار مىگويد :
در راه تو هركه خاك در شد * در عالم عشق معتبر شد
در كوى تو هركه راهبر شد * هر لحظه به طبع خاك در شد
هر خاك كه در ره قِدَم گشت * در عالم عشق تاج سر شد
تا تو نشوى چو ذرّه ناچيز * نتوانى از اين قفس به در شد
هر كو به وجود ذرّه آمد * فارغ ز وجود خير و شر شد
در هستى خود چو ذرّه گم شد * ذاتى كه زعشق معتبر شد
* * *
نفس در روايات
روايات مهمّى كه از نبىّ اسلام و ائمّهء طاهرين عليهم السلام رسيده ، نشان دهندهء اين
هامش
( 1 ) - حكمت الهى : 1 / 102 .