در واقع مىتوان گفت : مجموع برنامههاى انسان سازى كه پيامبران خدا به مردم آموختهاند به چهار مرحله منتهى مىشود .
1 - شناخت خدا .
2 - شناخت نيروهايى كه خداوند در وجود بشر مستقر ساخته است .
3 - شناخت تعاليم الهى در بهرهبردارى از نيروها .
4 - شناخت عواملى كه آدمى را از وظيفهشناسى باز مىدارد و از مسير انسانيت منحرف مىكند .
اين چهار مرحله در ضمن فرمايش امام صادق عليه السلام متبلور است :
وَجَدْتُ عِلْمَ النّاسِ كُلَّهُ في ارْبَعٍ اوَّلُها : انْ تَعْرِفَ رَبَّك وَالثّانى : انْ تَعْرِفَ ما صَنَعَ بِكَ وَالثَّالِثُ : انْ تَعْرِفَ ما ارادَ مِنْكَ وَالرَّابِعُ : انْ تَعْرِفُ ما يَخْرُجُكَ مِنْ دِينِكَ . « 1 »
اول : آن كه خداى خود را بشناسى ،
دوم : آن كه بدانى صانع حكيم در ساختمان تو چه دقتهاى حكيمانهاى را به كار برده است .
سوم : آن كه بدانى از تو چه خواسته است .
چهارم : آن كه بدانى چه چيزهايى تو را از دين بيرون مىبرد .
خلاصه : بشر براى نيل به سعادت حقيقى بايد خود را آن طور كه هست ، بشناسد جنبههاى انسانى و حيوانى خويش را با هم به موازات هم مورد توجه قرار دهد و غرايز و شهوات را با معيارهاى عقل و وجدان اخلاقى اندازهگيرى كند و از افراط و تفريط بپرهيزد و برنامهء زندگى را با موازين خلقت و سنن آفرينش منطبق سازد .
اگر تمام مراحل معرفت را پشت سر گذاشت و موفق از اين امتحان بيرون رفت ، به شناخت الهى نايل گشته و در طريق هدايت ، اللّه قرار مىگيرد و اگر در طريق
هامش
( 1 ) - الكافى : 1 / 50 ، حديث 11 ؛ معدن الجواهر : 43 .