7 . درسها
نتايج سياسى و نظامى آزادسازى قدس به يك اندازه مهم و بزرگ بود . با اين آزادى پيروزى حطين كامل گرديد . با اينكه اين آزادسازى چيزى جز بهرهبردارى از پيروزى جنگ حطين نبود ، تحول سرنوشتسازى را در مسير جنگ رقم زد و موضع مسلمانان از دفاع استراتژيك به حملهء استراتژيك تبديل گرديد .
در عمليات آزادسازى قدس شيوههاى عملياتى جديدى ابداع شد كه مىتوان آن را « آزادسازى خزنده » نام نهاد . اين شيوه در آزادسازى شهرهاى داخلى و راندن فرنگيان به ساحل ، كمك براى كوچ دادن و بازگرداندن آنها به سرزمينهاى خودشان تجسم يافت . اين تلاشها با ايجاد تناقض ميان صليبيها نيروى انسانى آنان را تحليل مىبرد . صليبيها در واقع به صورت يك جامعهء نظامى در حال جنگ زندگى مىكردند و تنها عاملى كه موجب اتحاد ميان عناصر مختلف آن مىگرديد اميد به پيروزى بود . اما پس از آنكه اين پيروزى دور از دسترس قرار گرفت ، تناقضات آشكار شد و مشكلات ادارى - اقتصادى بالا گرفت و نقشه صليبى به شكست انجاميد . اين درست است كه پس از آن نيز چند حملهء صليبى انجام پذيرفت ، ولى تغيير جهت درگيرى اجازهء تكرار گذشته را نداد . بازگشتهاى بعدى را مىتوان به عنوان انحراف از جهت درگيرى تعبير كرد كه سنت تاريخ هر بار آنها را به مسير اصلى بازآورد . در واقعهء اجازهء مَلِك كامل به صليبيها براى بازگشت به قدس ديديم كه خوارزميها آمدند و آنان را از قدس بيرون راندند - آن هم نه با روش خزندهء روزگار صلاحالدين .
درسهاى نظامى اين جنگ فراوان است . و ما مهمترين آنها را در اينجا برمىشمريم .
1 . ارادهء دستيابى به هدف : از هنگامى كه صليبيها بيتالمقدس را اشغال كردند ، گروههاى مسلمانان درصدد برآمدند تا اهميت اين رويداد را براى افكار عمومى روشن سازند و احساساتشان را بر ضد بربرهايى كه از آن سوى دريا آمده بودند برانگيزند و تعصب صليبى را با قدرت پاسخ دهند - در حالى كه مسلمانان نسبت به كودكان ، زنان و مردان غير محارب با عطوفت و مهربانى برخورد مىكردند . چنين ارادهاى در سطح رهبران شكل گرفت . اينكه مىبينيم نورالدين بيست سال پيش از بازپسگيرى بيتالمقدس فرمان ساخت منبر را صادر مىكند ، چيزى جز تحقق ارادهء دستيابى به هدف نيست . بازگشت صلاحالدين از حطين به