فرماندهان اسلامى كه ابزارهاى نظامى را مطابق مقررات ويژهاى براى رسيدن به هدف جايز مىشمردند ، با فرماندهان فرنگى كه براى رسيدن به هدف از هر وسيلهاى استفاده مىكردند و تمايل داشتند كمترين ميزان تلفات انسانى را متحمل شوند ، آشكار مىگردد .
6 . روند اوضاع تفاوت ميان روحيهء معنوى مسلمانان مجاهد راه خدا و صليبيهاى مدافع قدس را آشكار مىسازد . صليبيها در شرايطى بر قدس پيروز شدند كه مدافعان مسلمان در موضع ضعف بودند و نيرو و امكانات دشمن برتر بود . بازپسگيرى بيتالمقدس نيز در شرايطى انجام شد كه صليبيها از برترى كامل نيروى انسانى برخوردار بودند - هر چند كه منابع صليبى به طور مبالغهآميزى عنوان مىكنند كه نيرو و امكانات مدافعان بسيار اندك بوده است و آنان ضعيف بودهاند - اهميت روحيهء معنوى براى ادامه نبرد و كندن نقب و اعلام آمادگى براى ادامه نبرد ، در آنجا خود را نشان مىدهد كه مسلمانان اعلام آمادگى كردند كه قدس را به هر قيمتى آزاد خواهند كرد . اهميت استراتژى حملهء غير مستقيم نيز در اينجا خودنمايى مىكند .
اين استراتژى صليبيها را ، با وجود در اختيار داشتن نيروى جنگى فراوان ، وادار به تسليم كرد .
7 . سازماندهى خوب ادارى نيروهاى مسلمان ، ادارهء خوب جنگ ، بسيج نيرو و امكانات ضرورى ( مثل تأمين قلعه كوچك ، برج ، ادوات حفارى و امكانات مهندسى ) و به كارگيرى آنها با كارآمدى عالى ؛ كه نشان برخوردارى مسلمانان از آموزش عالى مىباشد . نيز مسلمانان از انضباط كامل برخوردار بودند و اوامر فرماندهان را - چه در طول عمليات و يا هنگام ورود به شهر - با دقت اجرا كردند . گرچه از برخى فرماندهان خطاهايى سر زد ، اما صلاحالدين هر گونه مخالفتى را كه خبر مىيافت سركوب مىكرد .
ارزيابى تمام دستاوردهاى آزادسازى قدس از جنبهء نظامى بسيار دشوار است ، چرا كه جنبهء دينى ( معنوى ) اين پيروزى بر هر جنبهء ديگرى برترى دارد .
روزهاى سرنوشت ساز در جنگهاى صليبى (فارسى) — صفحة 122
مساهمون: عبدالحسين بينش
ص١٢٢