از ويژگيهاى برجسته دين اسلام ، پويايى و زايندگى آن است كه در برخورد با فرهنگ و تمدن ايران زمين اين توانمندى را به تمدن ايرانى منتقل ساخت . اگر فرهنگ و تمدن ايرانى از اين مشخصه - كه هديه و ارمغان اسلام بود - بهره‌مند نمىگشت ، بدون شك در بستر حوادث گوناگون به خصوص يورش اقوام غارتگر و بيابانگرد - از مغولان « 1 » گرفته تا تيموريان و افاغنه و در قرن اخير استعمارگران دنياى غرب - دستخوش دگرگونى مىشد و هيچ گاه نمىتوانست به بالندگى و رشد برسد .

كُنه افكار اخلاقى ايرانيان و به تبع آن تمدن ايرانى از مبانى آيين زرتشت نشئت مىيافت كه در دوره ساسانيان انحراف شديدى يافته و جامعه را به لحاظ دينى و اصول مذهبى با چالشى اساسى مواجه ساخته بود . مكتب هدايت بخش اسلام به تمدن منحرف گشته ايران باستان ، كه برخى ارزشها و اصول انسانى در آن بسيار كمرنگ شده بود ، مسيرى صحيح و درست معرفى كرد و راهى نو و درست پيش پايش گذاشت . در تمدنى كه مدّ نظر اسلام بود ، توجه به جنبه‌هاى انسانى از تمام مزاياى آن بيش‌تر بود و در اولويت قرار داشت « 2 » . اين تمدن از توجه به انسان نشئت مىپذيرفت و به انسان ختم مىگرديد و در آن اصل تكامل انسان مطرح بود . « 3 » اين چيزى بود كه در تمدن ايران باستان خبرى از آن نبود و دين روشنگر اسلام آن را به اين تمدن هديه كرد . نظام فرهنگى اسلام بسته و خشك نيست . دين اسلام با انعطاف پذيرى ، كه شاخصه مطرح اين آيين است ، به برخى اصول و ارزشهاى سنتى ايران كه با مبانى دين اسلام تضاد و تباين