آشكارا كشتن امام رضا ( ع ) با آن موقعيّت و جايگاه ممتازى كه داشت نه كار آسانى بود و نه به مصلحت حكومت . از اين رو ، براى اجراى توطئه خود حيلهاى به كار برد كه هم اجرايش آسان بود و هم زيانش براى حكومت كمتر ؛ حيلهاى كه از سلف خويش ، معاويه آموخته بود . او تصميم گرفته بود به بغداد برود تا مشكل اساسى اين ناحيه را با حضورش به نفع خود حل كند . ليكن لازم بود پيش از ورود به بغداد دو خطر عمده را از سر راه خود بردارد تا صداقتش را براى عربها به اثبات رساند . اين دو خطر عبارت بود از وزيرش فضل بن سهل و وليعهدش حضرت رضا ( ع ) كه وجود هر دوى آنان در دستگاه خلافت مأمون از عوامل مهم نارضايتى نژاد عرب بويژه مردم بغداد از حكومت وى به شمارمىرفت . مأمون همراه وزير و وليعهدش مرو را به مقصد بغداد ترك كرد . فضل بن سهل را در حمام سرخس به طرز حيلهگرانهاى به قتل رسانيد . هنگامى كه به طوس رسيد امام رضا ( ع ) را به منزل خود دعوت كرد و به دست خود و بدون هيچ واسطهاى با خورانيدن انگور « 1 » يا انار مسموم « 2 » به آن حضرت او را شهيد كرد . بدين ترتيب دومين و بزرگترين مانع از سر راه حكومت مأمون برداشته شد و راه براى رفتن وى به بغداد هموار گشت . تاريخ شهادت حضرت على بن موسى الرّضا ( ع ) بنا بر قول مشهور ، آخر ماه صفر ، سال 203 هجرى قمرى « 3 » ، يك سال و اندى پس از صدور فرمان ولايتعهدى به نام آن
تاريخ زندگانى امام رضا (ع) (فارسى) — صفحة 208
مساهمون: على رفيعى
ص٢٠٨
هامش
( 1 ) - بحارالانوار ، ج 49 ، ص 293 .
( 2 ) - اعلام الورى ، ص 340 .
( 3 ) - همان ، ص 314 . درباره تاريخ شهادت امام رضا ( ع ) نقلهاى ديگرى نيز ذكر شده است . شيخ صدوق مىنويسد : نظر صحيحاين است كه امام ( ع ) روز جمعه ، 21 ماه رمضان ، سال 203 هجرى به شهادت رسيده است ( عيون اخبار الرضا ( ع ) ، ج 2 ، ص 274 ) . كفعمى تاريخ شهادت آن حضرت را روز سه شنبه ، هفدهم صفر سال 203 ذكر كرده است ( المصباح ، ص 523 جدول ) .
نكتهء ديگر اين كه تعبيرهاى محدثان ومورخان نسبت به چگونگى درگذشت پيشواى هشتم ( ع ) متفاوت است . در بعضى اشارهاى به اينكه آن حضرت به مرگ طبيعى از دنيا رفته يا به سم ، شهيد گشته نشده است . در بعضى ديگر تصريح شده كه آن گرامى به وسيلهء سمّ توسط مأمون بدون واسطه يا با واسطه يكى از مزدورانش به شهادت رسيده است . از كلمات بعضى از دانشمندان و مورّخان مانند على بن عيسى اربلى ( صاحب كشف الغمه ) ، سيد بن طاووس و ابن جوزى استفاده مىشود كه آن گرامى به مرگ طبيعى از دنيا رفته است ( ر . ك : كشف الغمه ، ج 2 ، ص 282 و تذكرة الخواص ، ص 355 ) .
آنچه كه نظريه مسموميت و شهادت حضرت رضا ( ع ) راتأييد و بلكه اثبات مىكند علاوه بر گفتار بسيارى از مورخان ، روايات و بيانات فراوانىاست كه از حضرت رضا ( ع ) به مناسبتهاى مختلف صادر و درآنها تصريحشدهاست كه آن حضرتبه وسيلهء سمّ به دست مأمون به شهادت خواهد رسيد . براى آگاهى از اين روايات رجوع كنيد به عيون اخبار الرضا ( ع ) ، ج 2 ، صفحات : 151 ، 199 ، 248 و 275 .