در حكومت حضرت على ( ع ) با آن كه مردم با دوران پيامبر ( ص ) فاصله چندانى نداشتند و اوصاف و برجستگيهاى حضرت امير ( ع ) را از زبان رسول خدا ( ص ) شنيده بودند ، اما وقتى پاى حكومت و عدالت به ميان آمد ، آن همه مشكل و مانع بر سر راه حكومت آن حضرت ايجاد كردند .
بديهى است به همان مقدار كه دوران پيشواى هشتم ( ع ) از عصر پيامبر ( ص ) فاصله داشت ، گرفتاريهاى آن حضرت نيز در پياده كردن حكومت اسلامى بيشتر بود .
اگر امام رضا ( ع ) خلافت را مىپذيرفت و برنامههاى خود را پياده مىكرد ، بطور قهرى در همان روزهاى نخست ، بذر نبرد ميان او و عناصر نيرومند و متنفّذ و تيولداران انحصارطلب كه هرگز راضى به محدود شدن و از دست دادن ثروت اندوختهء خود نبودند ، بارور مىگرديد .
اين درگيرى اگر ميان امام ( ع ) و اهداف او فاصله نمىافكند دست كم اختلافات و مشكلات فراوانى بر سر راه استقرار و تداوم نظام حكومتى نوپاى اسلام ايجاد مىكرد و آن را با ضعف و ناتوانى رو به رو مىساخت .
در چنين شرايطى ، اگر در رأس حكومت ، حاكم مستبدّى باشد كه سلطهاش را به هيچ حدّى محدود نسازد و براى رسيدن به اهداف خود از هر وسيلهء ممكن بهره بگيرد ، چه بسا بتواند چند روزى دوام بياورد ؛ در صورتى كه چنين امرى از جانب امام ( ع ) محال بود ، همچنان كه پدر بزرگوارش على ( ع ) از چنين روشى هرگز استفاده نكرد .
2 - امام ( ع ) با شناختى كه از مأمون داشت مىدانست كه وى در ادعاى خود صادق نيست و در پشت اين پيشنهاد ، اهداف ديگرى را دنبال مىكند .
در چنين شرايطى اگر امام ( ع ) پيشنهاد او را مىپذيرفت ، بدون شك چنانچه مأمون ، حكومت جديد را مطابق ميل خود نمىديد ، با امكانات و نيروهاى آمادهء خود عليه آن حضرت وارد عمل مىشد ؛ بويژه با توجه به اين كه واگذارى خلافت بدين معنا نبود كه مأمون تمامى امتيازات خلافت را به امام واگذارد و خود از قدرت كناره گيرد ؛ و چه بسا در چنين حالتى ، قدرت وى افزونتر از مواقع ديگر خواهد بود . زيرا منصب « امام » جنبهء
تاريخ زندگانى امام رضا (ع) (فارسى) — صفحة 173
مساهمون: على رفيعى
ص١٧٣