اديان الهى و فرق اسلامى (فارسى) — صفحة 209

اين سخن نيز حق ودرست است وچنان‌كه يادآورى شد از كلام مولا علي عليه السلام اقتباس گرديده است . ولى بايد ديد معتزله چگونه بين مطالب عقلي ونقلي - آيات واحاديثى كه در ظهور أولى ، براي خداوند دست داشتن ونظير آن را اثبات مىكنند - جمع كرده‌اند . معتزله قائلند ظاهر ابتدايى اين‌گونه آيات مراد نيست وبايد آنها را تأويل كرد ، زيرا با أصول واحكام عقل سازگار نيست . در پاسخ بايد گفت تأويل بر دو قسم است : 1 - تأويل به‌معناى حمل لفظ بر خلاف معناى ظاهر بدون وجود قرينه به دليل اينكه مخالف حكم عقل است . 2 - تأويل به‌معناى حمل لفظ بر معنايى كه با توجه به قرائن ( عقلي يا نقلي ، متصله يا منفصله ) بر آن دلالت دارد ، هر چند بدون توجه به آن قرائن ، ظاهر در معناى ديگرى است . تأويل به‌معناى دوم در واقع همان تعيين ظهور كلام وتبيين مراد جدى از ظاهر لفظ است كه البتة نام‌گذارى آن به تأويل خلاف اصطلاح است اما معتزله در مواردى به تأويل از نوع أول دچار شده‌اند كه باطل است وعلت آن عقل‌گرايى مفرطانه وبهاى بيش از حد به عقل دادن است ، زيرا مقصد جدى هر گوينده‌اى بعد از تفحص از قرائن احتمالي به دست مىآيد ، بنابراين معيار قرار دادن ظهور ابتدايى ألفاظ در فهم مقاصد گوينده وسپس حمل آنها بر خلاف معناى ظاهر به پندار اينكه خلاف حكم عقل است كارى ناصواب ودور از منطق علمي است . باتوجه به اين نكته ، مقصود جدى آيه‌اى همانند « يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْديهِمْ » با توجه به قرائن عرفى وعقلايى ، برترى قدرت خدا از مردم است وعبارت ياد شده كناية از آن است ، نه اينكه آية براي خداوند دست داشتن را ثابت مىكند وناگزير بايد آن را تأويل نمائيم . « 1 » 2 - عدل از ميان صفات الهى ، عدل به عنوان يك أصل اعتقادي از سوى اماميه ومعتزله در جدول عقايد اسلامى قرار گرفته است واين مطلب حاكى از اين است كه مسأله اختلافى بوده وديدگاه‌هاى متفاوتى در اين زمينه وجود داشته است . « 2 » توضيح اينكه أهل سنت وحديث در مسائل اعتقادي پايبند ظواهر آيات وأحاديث