2 - از راه ترجمه
نفوذ افكار يونانى به عالم اسلامى از طريق ترجمه ، يكى ديگر از علل زمينهساز پيدايش فرقههاى كلامى بود . بعد از ارتحال پيامبر صلى الله عليه و آله ، فتوحات اسلامى گسترش يافت و كشورهايى فتح شد كه خود از پيش داراى تمدّن و فرهنگ بودند . و از طرف ديگر كار ترجمهء كتب يونانى در جامعهء اسلامى آن روز رواج پيدا كرد و از اين راه انديشههاى جديدى به روى مسلمانان گشوده شد كه بخشى از آنها با آموزههاى توحيدى اسلام ناسازگار بود .
پاسخى كه انديشمندان مسلمان به شبهات تازه وارد مىدادند متفاوت بود و اين خود بيش از پيش زمينهساز پيدايش مسلكها و مذهبهاى گوناگون گرديد .
در اين ميان ، امامان اهل بيت عليهم السلام افرادى همچون هشام بن حكم ، ابان بن تغلب ، ابو جعفر مؤمن الطاق و . . . را تربيت كردند تا بتوانند براساس اصول صحيح و با منطقى قوى با انديشههاى ضدّ دينى مبارزه كنند .
شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام در عصر ترجمه ، قوىترين افرادى بودند كه مىتوانستند با انديشههاى الحادى افرادى همانند « ابن ابى العوجاء » مناظرهء كلامى بنمايند . « 1 »
نقش حكومتها در تقويت بعضى مذاهب
بعد از بركنارى عترت پيامبر از رهبرى جامعهء اسلامى ، زمام امور به دست كسانى افتاد كه نخست به حفظ حكومت خود مىانديشيدند و اسلام را براى اين مىخواستند كه بتوانند در سايهء آن حكومت كنند ، از اين رو گاهى براى رسيدن به مقاصد سياسى خود تفسير خاصى از متون دينى ارائه مىدادند و از نظريهاى كه در راستاى منافعشان بود با قدرت حمايت مىكردند و اين خود بر پيدايش مذاهب دامن مىزد .
مسألهء اعتقاد به جبر يكى از آنهاست كه بنى اميه براى توجيه اعمال زشت خود و وجههء اعتقادى و شرعى دادن بر رفتار خويش ، به آن متوسل شدند .
ابو هلال عسگرى مىگويد :
هامش
( 1 ) - ر . ك : الملل والنحل ، جعفر سبحانى ، ج 1 ، ص 105 - 107 .