بگذاريد يك نكته دقيق ادبى را كه شايد تاكنون نشنيده باشيد ، براى شما بگويم و اين خود يادگارهاى تعليم پدر و استادان ادب من است . چرا در اين بيت مىگويد : زان تشنگان هنوز به عيوق مىرسد ؟ اگر مقصودش رسيدن صدا از زمين به آسمان است ممكن بود ، بگويد : « زان تشنگان هنوز به افلاك مىرسد » و اگر مقصودش ذكر كردن ستاره بود ، مىتوانست ، بگويد :
« زان تشنگان هنوز به نسرين مىرسد » عيوق در اين باره چه خصوصيت داشت .
اين اطلاع مربوط به فن نجوم و ستارهشناسى است ، كه مىگويند ، عيوق ستاره تشنگى و كوكب قاطع يعنى قاطع حيات است . به اين معنا كه مىگويند ، هر كس عيوق در طالع او واقع شده باشد ، از تشنگى هلاك خواهد شد . در چهار مقاله نظامى عروضى در داستان أبوسهل مسيحى خواندهايم كه درباره هلاك خود پيشگويى كرد كه « از اين سفر جان نبرم كه تسيير من در اين دو روز به عيوق مىرسد و او قاطع است » و دنباله او نظامى مىگويد : « در گرماى بيابان خوارزم كه راه را گم كرده بودند ، از بىآبى و تشنگى بوسهل مسيحى به عالم بقا انتقال يافت » .
خلاصه اين است ، كه شاعر كلمه « عيوق » را اختيار كرده است . عيوق ستارهاى است ، قرمز رنگ در سمت شمال منطقة البروج كه او را رقيب ثريّا مىگويند ؛ زيرا كه اين دو ستاره با هم از افق طالع مىشوند .
از مرثيه سرايان بسيار ممتاز زمان زنديه بعد از محتشم يكى حاج سليمان صباحى بيدگلى است ، كه او نيز تركيببند بسيار عالى دارد .
در عهد قاجاريه مرثيهسرايى رونق تازهاى به خود گرفت و نمونههاى بسيار عالى آن به وجود آمد . گويندگان اين نمونههاى ممتاز يكى وصال شيرازى ، ديگر هماى شيرازى ، سروش اصفهانى ، شهاب اصفهانى ، هم تركيببند و هم قطعه و قصيده مرثيه ساختهاند .
اى كاش وقت بود يكى از مرثيههاى خوب هماى شيرازى را كه مربوط به ايّامى است كه ايّام سوگوارى محرّم با نوروز منطبق بوده است ، براى شما مىخواندم - اگر چه معروف است و شايد از اهل منبر شنيده باشيد . از جمله آثار زبده و منتخب مرثيهء فارسى منظومههاى مثنوى و زبدة الأسرار صفى عليشاه و گنجينة الأسرار عمان سامانى است كه انصافاً هر دو بسيار خوب ساختهاند .
عاشورا شناسى (فارسى) — صفحة 201
مساهمون: پژوهشكده تحقيقات اسلامى
ص٢٠١