مشكله و معضله در مسألهء وحدتِ موجود است . به جهت آنكه آنچه در بادى نظر به نظر معقول مىآيد آن است كه وجود واحد است و امّا موجود كه متحصّل است از حدود و قيود و تعيّنات ، متعدّد مىباشد ؛ و ليكن آنچه در كلمات عرفاء شامخين و مشايخ صوفيّهء سالكين و واصلين ترشّح كرده و فوران نموده است آن است كه هم وجود و هم موجود واحد هستند .
و اين عقيده و كلمهاى است سنگين و پيچيده كه اكابر عرفاء و اساطين در قرون نخستين بدان لب گشودهاند ؛ امثال جُنَيد [ 1 ] و شِبلِى [ 2 ] و بايَزيد بَسطامى [ 3 ] و معروف كَرخى [ 4 ] و أمثالهم ، تا رسيد به حَلّاج و اقران وى ؛ تا در قرون وسطى مُحيى الدّين عَربى و دو شاگردش : قونَوى [ 5 ] و قَيصَرى [ 6 ] طلوع كردند ، و آن مسأله را فنّى از فنون به شمارش آوردند و مؤلّفات كبيرى همچون « فتوحات مكّيّه » و متون مختصرى همچون « فُصوص » و « نُصوص » كه آنها را صدرالدّين قونوى تنقيح و شرح كرده است به رشتهء تصنيف دركشيدند و منتشر گشت .
هامش
1 - سعيد بن محمّد بن جُنَيد قواريرى ، زاهد مشهور ، سلطان طائفهء صوفيّه كه در سنهء 297 وفات يافت . ( تعليقه )
2 - أبوبكر دُلف بنجَحدر شبلى خراسانى بغدادى از بزرگان مشايخ صوفيّه است . نقل شده است كه او در تعظيم شرع مطهّر مبالغه مىكرد . او در سنهء 334 ه . وفات كرد . ( تعليقه )
3 - أبويزيد بسطامى طَيفور بنعيسى ، صوفى زاهد مشهور كه در سنهء 261 ه . فوت كرده است . ( تعليقه )
4 - معروف بن فيروز كرخى أبومحفوظ ، يكى از أعلام زهّاد و عرفاء بوده است . وى از غلامان حضرت امام علىّ بنموسى الرّضا عليهالسّلام بوده و در سنهء 200 ه . در بغداد وفات كرده است . ( تعليقه )
5 - أبوالمعالى صدرالدّين محمّد بنإسحق شافعى قونوى ، صاحب تصانيف است . وفاتش در سنهء 673 ه . بوده است . ( تعليقه )
6 - داود بنمحمود رومى ساوى ، مقيم مصر ، صاحب « شرح فصوص الحكم قيصرى » است . وفاتش در سنهء 751 ه . است . ( تعليقه )