به نحوى كه هر فرد در عين إعمال اختيارات و انتخابات شخصيّه براى وصول به اهداف و مقاصد خود در اين جهان ، رعايت مصالح كليّهء جامعه را در راستاى حفظ نظام أحسن و بقاى اكمل بايد بنمايد . و اين امور و قوانينى كه مورد امضاى كليّهء افراد مجتمع از هر قشر و طبقه مىباشد به موارد اجماع تعبير مىشود ؛ مانند رعايت قوانين تردّد در معابر ، و حفظ امنيّت جان و مال و أعراض ملّت ، و كسب و تجارات ، و حفظ حدود و ثغور ، و تأمين نيازها و حوائج معيشت و بهداشت و غيره .
تدوين قوانين جامعه بر اجماعيات استوار است
بديهى است در تدوين و وضع اين قوانين ، خصوصيات قومى و اختلافات ، سليقهها و مذاهب و مدركات شخصى و اختلاف طبقات در افراد جامعه هيچ نقشى نداشته ، بلكه صرفاً بر اساس نفس حفظ و استمرار حيات و بقاء آن جامعه من حيث هو هو ملاحظه خواهد شد . بديهى است در صورت بروز مخالفت و تشتّت آراء در اين اصول و قوانين و إعمال سليقههاى فردى ، اجتماع دستخوش هرج و مرج ، و بالنّتيجه زوال و فناء خواهد شد .
ويل دورانت در كتاب « تاريخ تمدّن » خود از اين نكته اينچنين تعبير مىآورد :
تمدّن را مىتوان به شكل كلّى آن ، عبارت از نظمى اجتماعى دانست كه در نتيجهء وجود آن خلّاقيّت فرهنگى امكان پذير مىشود و جريان پيدا مىكند . در تمدّن چهار ركن و عنصر اساسى مىتوان تشخيص داد كه عبارتاند از :
پيشبينى و احتياط در امور اقتصادى ، سازمان سياسى ، سنن اخلاقى ، و كوشش در راه معرفت و بسط هنر .
ظهور تمدّن هنگامى امكان پذير است كه هرج و مرج و ناامنى پايان پذيرفته باشد ؛ چه فقط هنگام از بين رفتن ترس است كه كنجكاوى و احتياج به ابداع و اختراع به كار مىافتد و انسان خود را تسليم غريزهاى مىكند كه او را به شكل طبيعى به راه كسب علم و معرفت و تهيّهء وسايل بهبود زندگى سوق مىدهد . [ 1 ]
هامش
[ 1 ] - تاريخ تمدّن ، ج 1 ، ص 3