چنين است - خارج است ، ولى اين مسأله به معناى تعلّق اراده و مشيّت او بر امر لغو و عبث نخواهد بود ؛ زيرا بمقتضاى حكمت بالغه ، فعل خداى متعال عين صلاح و صلاح عين فعل او در مرتبه متأخّر از اراده و مشيّت اوست ، نه در مرتبه متقدّم به عنوان علّت غائيه .
بنابراين بمفاد آيه شريفه : ( رَبُّنَا الَّذى أَعْطى كُلَّ شَىْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى ) ، [ 1 ] خلقت انسان از آنجا كه منبعث از حكمت بالغهء پروردگار است ، بايد هدايت و تربيتش نيز بر همان اساس در يك ميزان و معيار و نسق قرار گيرد تا در حصول نتيجه و وصول به غايت تخالف و تضادّى حاصل نشود .
و چون خلقت انسان در بهترين مرتبه و منزلت و تكوّن در عالم خلق واقع شده است ، چنان كه فرمود : ( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فى أَحْسَنِ تَقْويم ) ، [ 2 ] بنابراين طبعاً احكام و تكاليف متشرّعهء او نيز بايد در بهترين مرتبه از مراتب تصوّر تكليف قرار گيرد . منتهى با اين فرق كه اصل تكوّن و نشأت او در بهترين موقعيّت متصوّره بدون اختيار و انتخاب اوست ، ولى احكام و قوانين منزَلهء از ناحيه پروردگار در ظرف اختيار و انتخاب خود بشر جامه عمل مىپوشد و او را از مرتبه استعداد به فعليّت تامّه مىرساند . و لهذا هيچ فرقى بين اين دو جنبه و دو حيثيّت
هامش
[ 1 ] - سوره طه ( 20 ) آيهء 50 : « پروردگار ما آن كسى است كه خلقت هر ذاتى را مقدّر فرمود و سپس او را هدايت نمود . »
[ 2 ] - سوره التّين ( 95 ) آيهء 4 : « به تحقيق كه ما انسان را در بهترين شكل و قوام خلق نموديم . »