مىنمايد ، و خود را بدان ابديّت مىپيوندد ، و به ذكر او و ياد او آرامش مىگيرد ؛ الَّذينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب [ 1 ]
انسان در هر لحظه از افكار و خواطر خالى نيست ؛ در سكون و حركت ، در خواب و در بيدارى . افكار و خاطرات مانند موجهاى خروشان از اصقاع و نواحى نفس هجوم مىآورند ، و ملكات مكتسبه و برخورد با مشاهدات روزمرّه هر دم بر انسان خاطرهاى مىزايند . اين خاطرات مانند تيغهائى آبدار و شمشيرهائى برّان بر قلب حمله نموده ، او را در پرّه مىافكنند و جريحهدار مىكنند ؛ از هر خاطرهاى بگريزد به خاطرهء ديگرى دچار مىشود . گريز از خاطره نيز بنوبهء خود خاطرهء جديدى است . صور و اشكال موجودات فانيه صف بسته ، دائماً در ذهن او رژه مىرود و ميدان نفس را محلّ تاخت و تاز خود قرار مىدهند ؛ مولاى رومى محمّد بلخى فرمايد :
جان همه روز از لگد كوب خيال * وز زيان و سود و از بيم زوال
نى صفا مىماندش نى لطف و فرّ * نى بسوى آسمان راه سفر
حقيقت نماز حضور قلب است و حضور قلب مستلزم نفى خواطر
در اين صورت روح ملكوتى مجروح و شكسته و خسته و مهجور مىماند . نماز يگانه ارتباط و اتّصالى است كه ناگهان او را از اين هياهو مىرهاند ؛ چون حقيقت نماز حضور قلب است ، و حضور قلب مستلزم نفى خواطر و توجّه تام به ذات اقدس ربوبى است . لذا با اين توجّه تمام خاطرات مضمحل مىگردد ، افكار و خيالات نيست و نابود مىگردد ، آن لشكرهاى صف كشيده شدهء افكار و آن تداعى معانى صور و اشكال مانند نمك در آب حل مىشود ، و آن آشوب و هيجان تبديل به آرامش و سكون مىگردد . آن گرد و غبار خيالات تبديل به زمين سرسبز و خرّم و آب پاشيده شده ، آن امواج پرخروش تبديل به يك آب صاف و
هامش
[ 1 ] سوره الرّعد ( 13 ) آيه 28 : [ آنها كه به خدا ايمان آورده و دلهاشان به ذكر خدا آرام مىگيرد ، هان كه دلها با ذكر خدا آرامش مىيابد . ]