در ذيل مىآيد - در شناخت تأثير متقابل فرد و جامعه ترسيم كرد .
تأثّر فردى مستقيماً متناسب است با توانايىهاى فردى و نسبت بر ضعفهاى جامعه و يا بر عكس آن .
4 - ممكن است يك جريان اجتماعى و يا فردى بر خطا باشد ولى قوانينى كه جريانهاى اجتماعى و يا فردى ناگريز بايد تابع آن باشد هرگز بر خطا نخواهد بود .
مفهوم اين سخن آن است كه هرگونه عملكرد صحيح اجتماعى بازتابى صحيح در بردارد و هرگونه عملكرد خطاى اجتماعى بازتابى خطا را درپى خواهد داشت و بهترين مثل آن عبارت است از مثل :
( . . . كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّماءِ * تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ * وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَالَهَا مِن قَرَارٍ ) « 1 » . « سخن پاك چون درختى پاك است كه ريشهاش در زمين ، استوار وشاخههايش در آسمان است ، به فرمان خدا . . . هر زمان ميوه خود را مىدهد ، و مثل سخن ناپاك چون درختى ناپاك است كه ريشه در زمين ندارد و برپا نتواند ماند . »
5 - نظامهاى صحيح نظامهايى نيستند كه تابع جريانهاى اجتماعى معيّنى باشند ، بلكه نظامهايى هستند كه به سنّتهاى اجتماعى آگاهى داشته و اهداف آن را مشخّص مىسازند و بر اساس همين سنّتها براى
هامش
( 1 ) - سورهء ابراهيم ، آيات 24 - 26 .