اطّلاعى ندارد ، و بدا از اين علم خداست ؛ و علمى كه به فرشتگان و فرستادگان و پيامبرانش آموخته است و ما هم آن را مىدانيم .
در حديثى ديگر از امام صادق عليه السلام آمده است :
كُلُّ أمرٍ يُريدُهُ اللّهُ فَهُوَ فى عِلمِهِ قَبلَ أن يَصنَعَهُ ، و لَيسَ شَىءٌ يَبدو لَهُ إلّا و قَد كانَ فى عِلمِهِ ، إنَّ اللّهَ لا يَبدو لَهُ مِن جَهلٍ . « 1 »
هر چه را كه خداوند بخواهد ، قبل از آن كه آن را بسازد ، در علم او هست . و براى خدا در هيچ چيزى بَدا پيدا نمىشود ، مگر اين كه در علم او هست . بَداى خدا ، ناشى از جهل نيست .
دهلوى ، يكى از معانى بَدا را بَدا در علم مىداند و آن را " بَدا در اخبار " مىنامد . او مىگويد :
از مجموع روايات ، به دست مىآيد كه بَدا سه معنا دارد :
[ 1 . ] بدا در علم ، آشكار شدن چيزى است بر خلاف آنچه مىدانسته است . . . . « 2 »
او و ديگر علماى اهل سنّت ، خيال مىكنند كه وقتى سخن از " بَدا در اخبار " يا " بَدا در علم " پيش مىآيد ، مقصود ، بَدا در علم ذاتى و ازلى خداست . اين اشتباه از آن جا ناشى مىشود كه آنان ميان علم ذاتى و علم فعلى ، تفاوت نمىگذارند . بايد به آنها گفت كه علم ذاتى و ازلى خدا ، مطلق است و همه آنچه را كه در عالمْ رخ داده و خواهد داد ، شامل مىشود ، از جمله ، بداها و تغييراتى كه در تقديرات ، رخ مىدهند . علم فعلى نيز كتابى است كه در آن ، تقديراتْ ثبت مىشوند . عرش ، كُرسى ، امّ الكتاب ( كتاب اصلى ) و كتاب محو و اثبات ، از جمله علمهاى فعلى يا كتابهاى علمى خداوندند . در برخى از اين كتابها ( همچون امّ الكتاب ) ، همه چيز ، حتّى موارد بَدا ، ثبت است ؛ امّا در كتاب محو و اثبات ، تنها بخشى از
هامش
( 1 ) تفسير العيّاشى : ج 2 ص 218 ح 71 ، بحار الأنوار : ج 4 ص 121 ح 63 .
( 2 ) تحفه اثنا عشريه : ص 293 .