الف كاربردهاى " عقل " به عنوان منشأ ادراكات انسان
1 . منشأ تمام معارف انسانى
احاديثى كه حقيقت عقل را به نور ، تفسير مىكنند « 1 » و يا مبدأ پيدايش عقل را نور مىدانند « 2 » و يا عقل را هديه الهى و اصل انسان مىدانند ، « 3 » اشاره به اين معنا دارند .
طبق اين احاديث ، انسان در ژرفاى هستى خود ، از نيرويى نورانى برخوردار است كه حيات روح او محسوب مىشود . اگر اين نيرو پرورش يابد ، انسان در پرتو آن مىتواند حقايق هستى را درك كند و حقايق محسوس را از نامحسوس ، حق را از باطل ، خير را از شر ، و نيك را از بد ، تشخيص دهد .
اگر اين نيروى نورانى و اين شعور مرموز و پيچيده تقويت شود ، انسان از ادراكاتى فوق تصوّر ، برخوردار مىگردد و مىتواند با ديده غيبى ، در جهان غيب سير كند و اينچنين غيب براى او مبدّل به شهود مىگردد « 4 » كه از اين مرتبه از عقل ، در متون اسلامى به " يقين " تعبير مىشود .
2 . منشأ تفكّر
كاربرد ديگر " عقل " در متون اسلامى ، به عنوان منشأ فكر است . در اين كاربرد ، عقل به عنوان منشأ " الفطنة ( زيركى ) " و " الفهم ( دانستن ) " و " الحفظ ( نگهدارى ) " « 5 »
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش دوم : خرد / فصل يكم : شناخت خرد / حقيقت خرد و آفرينش خرد و نادانى .
( 2 ) همان .
( 3 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش دوم : خرد / فصل دوم : ارزش خرد / ارمغان خدايى و بهترين بخشش و بنياد انسان .
( 4 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش ششم : مبادى شناخت / فصل يكم : ابزارهاى دانش و حكمت / دل .
( 5 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / ح 55 .