اين احساس و الهام ، اساسىترين بخش هديه معرفتى خداوند متعال به انسان است . در متون اسلامى ، مبدأ اين شعور مرموز كه احساس ارزشهاى اخلاقى را در انسان به وجود مىآورد ، " عقل " ناميده مىشود . از اين رو ، همه ارزشهاى اخلاقى ، جنود عقل ، « 1 » و همه ضدّ ارزشها ، جنود جهل شمرده مىشوند .
توجّه به يك نكته
در برخى از كتب فلسفى ، درباره تفسير " عقل " ، سخنى به امام على عليه السلام نسبت داده شده كه منطبق با يكى از معانى " عقل " در فلسفه است . متن سخن ، اين است :
العَقلُ جَوهرٌ دَرّاكٌ ، مُحيطٌ بِالأَشياءِ مِن جَميعِ جِهاتِها ، عارِفٌ بِالشَّىءِ قَبلَ كَونِهِ فَهُوَ عِلَّةُ المَوجوداتِ و نِهايَةُ المَطالِبِ . « 2 »
خرد ، گوهرى درك كننده است كه بر حقايق از همه جهت ، احاطه دارد و اشيا را قبل از آفرينش مىشناسد . اين گوهر ، علّت موجودات و پايان خواستههاست .
گفتنى است كه با همه تفحّصى كه در منابع حديثى در اين زمينه انجام گرفت ، مصدرى براى آن ، يافت نشد .
ب كاربردهاى " عقل " به عنوان نتيجه ادراكات انسان
1 . شناخت حقايق
در متون اسلامى ، واژه " عقل " ، علاوه بر استعمال در مبدأ ادراكات ، در مُدرَكات عقلى و شناخت حقايق مربوط به مبدأ و معاد نيز به كار مىرود .
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش دوم : خرد / فصل پنجم : نشانههاى خرد / سپاهيان خِرد و نادانى .
( 2 ) كلمات مكنونه ، فيض كاشانى : ص 76 ، اتحاد عاقل به معقول : ص 12 ، شرح الأسماء الحسنى : ج 2 ص 46 .