است ، و اگر حق تعالى دانستى چيزى را كه كمتر از اف باشد بتحقيق كه نهى و منع نمودى از آن
( وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً )
« 1 » و منع و زجر مكن پدر و مادر را از آنچه كنند ، و آنچه ارادهء ايشان باشد چون مخالف شرع شريف نباشد بجاى آور ، وبدل كلمه « اف » سخنان نيكو و ملايم بگو به آهسته و نرمى به نوعى كه حسن ادب تقاضا كند .
بعضى مفسّرين گفتهاند به ايشان يا ابتاه يا امّاه اى پدر و اى مادر بگوى ، و ايشان را به نام مخوان كه جفا و ترك ادب است . و در روايات وارد است كه به نام خواندن والدين درويشى آورد ، و جمعى ديگر از مفسّرين گفتهاند كه مطلب آن است كه ايشان را دعاى خير كن ، و بگو غفر اللَّه لكما ، بيامرزد خداى تعالى شما را .
( وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً )
يعنى : از براى پدر و مادر بگشاى بال مذلّت و مسكنت را از فرط مهربانى ، و مطلب كمال مبالغه و تأكيد است در رعايت و نهايت تواضع و تخلّق نسبت به ايشان در همهء امور ، بلكه اكتفا مكن به اين نوع مرحمت و مهربانى كه بقا و دوامى ندارد ، و مزيد آن دعاى خير كن هر دو را ، و در خواه از خداى تعالى امرى را كه بقاى جاويد داشته باشد كه آن رحم است ، و بگو اى خداى من رحم كن بر هر دو برحمت دايم باقى ، همچنان كه ايشان تربيت و محافظت من در حال صغر و كودكى نمودهاند ، و رحمت خود را بر ايشان جزاى تربيت من گردان « 2 » .
و از اين كه حضرت حق سبحانه و تعالى در آيهء سابقه احسان و نيكويى را با
هامش
( 1 ) سورهء اسراء : 23 .
( 2 ) مجمع البيان 6 : 189 - 190 .