صاحب خلاصة المنهج گفته : بدان كه توبه عبارت است از ندامت بر معاصى ماضيه ، و عزم بر عدم عود در ازمنهء مستقبله ، و آن به اجماع امّت واجب است ، به جهت وجوب ندم بر امر قبيح و بر اخلال واجب ، و به جهت وجوب دفع ضرر كه آن عقاب است با وقوع خوف آن ، و چون دفع ضرر واجب است ، پس چيزى كه دافع ضرر باشد نيز واجب بود .
جابر بن عبداللَّه انصارى روايت كرده : كه اعرابى در مسجد رسول صلى الله عليه و آله در آمد ، و دو ركعت نماز بگذارد ، و گفت : اللّهمّ انّي أستغفرك وأتوب إليه .
اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : كه اى اعرابى سرعت زبان بر استغفار مظنّهء توبه مكذوبان است ، از اين نوع توبه توبه كن ، گفت : يا اميرالمؤمنين توبه به چه معنى است ؟
فرمود : اسم چيزى است كه مشروط است به شش شرط : ندامت از گناه گذشته ، و قضا كردن فرائض ، و ردّ مظالم با صاحب خود ، و اذابت نفس در طاعت همچنان كه تربيت آن كرده در معصيت ، و چشانيدن به نفس تلخى طاعت را همچنان كه چشانيده به او شيرينى معصيت ، و گريه كردن بدل هر خندهاى كه از تو صادر شده .
و شبههاى نيست در اين كه اين شروط كمال توبه است ؛ زيرا كه در تحقّق اصل توبه ندامت بر معصيت گذشته ، و عزم بر عدم عود در زمان آينده كافى است ، تمام شد آيهء ششم .
و امّا آيهء هفتم ، پس قول خداى عزوجلّ است كه
( إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً )
« 1 » به درستى كه خدا و فرشتگان او درود مىفرستند بر پيغمبر عالى مقدار ، اى كسانى كه گرويدهايد به
هامش
( 1 ) سورهء احزاب : 56 .