عكس ، بر تفكر و تأمل ترغيب و تشويق كرد و عقايد و تعاليم اسلامى را نزد قاضى عقل سليم به داورى برد ، و تقليد كوركورانه را بر مقلدان عيب شمرد در اين زمينه موضوع آن چنان روشن است كه نيازى به ذكر مثال نيست .
قرآن شبههء خوار شمردن لذات مادى را به آن معنا كه ايشان مراد مىكردند مرتفع ساخت و فرمود :
« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ . . . »
« 1 » .
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ . وَ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ »
« 2 » . و رهبانيت و كسانى كه آن را بدعت نهادند سرزنش كرد و فرمود :
« . . . وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها . . . »
« 3 » . خيانت و ظلم يهود بر قبايل و جوامع را تقبيح كرد و فرمود :
« . . . وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَ يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ . بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَ اتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ . إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ »
« 4 » . و فرمود :
« الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ
هامش
( 1 ) . « بگو : چه كسى آرايشى را كه خدا براى بندگان خود پديد آورده و روزىهاى پاكيزه را حرام كرده است ؟ . . . » ( اعراف : 32 )
( 2 ) . « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چيزهاى پاكيزه را كه خدا براى شما حلال كرده حرام نكنيد ، و از حد مگذريد كه خدا از حد گذرندگان را دوست ندارد . و از آنچه خدا شما را حلال و پاكيزه روزى داده بخوريد ، و از خدايى كه به او ايمان داريد پروا داشته باشيد . » ( مائده : 87 و 88 )
( 3 ) . « . . . و رهبانيتى كه از خود ساختند ما آن را بر آنان ننوشتيم ، جز براى جستن خشنودى خدا [ اختراع كردند ] ولى آن را انسان كه سزاوار است نگاه نداشتند . . . » ( حديد : 27 )
( 4 ) . « . . . و از آنها كس هست كه اگر او را بر دينارى امين دارى ، به تو بازنگرداند مگر پيوسته بر سر او ايستاده باشى . اين از آن روست كه گفتند بر ما دربارهء امىها راهى نيست . و خود مىدانند كه بر خدا دروغ مىبندند . آرى ، هر كه به پيمان خود وفا نمايد و پرهيزگارى كند خدا پرهيزگاران را دوست دارد . همانا كسانى كه در برابر پيمان خدا و سوگندهاى خويش بهايى اندك مىستانند در آخرت بهرهاى ندارند ، و خدا در روز رستاخيز با آنان سخن نگويد و به آنها ننگرد و پاكشان نسازد ، و ايشان را عذابى است دردناك . » ( آل عمران : 75 - 77 )