است ، كه آيهء
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا . .
. » « 1 » بدان راهنمايى مىكند . اما آيهء سوره شورى ناظر بر اين معناست كه فرض تعدد صانع از اساس مردود و باطل است ، و صرفنظر از آثار و لوازم ، فى نفسه محال است . تو گويى كه آيه مىفرمايد : حقيقت خداوند از قبيل حقايقى نيست كه به لحاظ مفهوم آنها تعدد و اشتراك و تماثل مىپذيرند . حقايق ناقص و نسبى است كه عوارض مذكور را مىپذيرند . اما حقيقت كمال تام مطلقى كه قوام معناى « إله » بودن بدان است عقلا از پذيرش مشابهت و دوئيت ابا دارد . زيرا تحقق معناى الهيت مساوى است با تحقق تقدم آن بر همه امور و خلق و انشاى همه چيز
« . . . فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . .
. » « 2 » و همچنين تحقق توانايى بر هر امرى و علو مرتبتى فوق هر چيز
« لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . .
. » « 3 » . فرض وجود دو حقيقت با چنين صفات متضمن تناقض است ، زيرا اولا طبق اين فرض هريك از اين دو حقيقت بايد هم سابق بر ديگرى باشد هم مسبوق بر آن ، هم آفريننده باشد و هم مخلوق ، هم برتر و مسلط باشد ، هم فروتر و تابع قدرت . ثانيا ، بر اساس اين فرض ، هريك از دو حقيقت كمال مطلق به كمال مقيد تحويل مىشوند ، زيرا هريك از آنها نسبت به ديگرى نه تقدم دارد نه تسيطر . پس ، هريك چگونه مىتواند إله باشد در حالى كه إله داراى صفات برتر است ؟ خواننده توجه دارد كه از حرف « ك » در آيهء مورد بحث چند وجه از معنا را مطرح كرديم كه همگى جامع و كافى است .
بنابراين ، لازم است اين مثال را به خاطر بسپاريد و از همين يك نمونه دقت و ظرافت ميزان و معيارى را كه حرف حرف اين نظم حكيمانه بر اساس آن وضع شده بشناسد .
به نظر ما كلام شيخ عبد اللّه دراز عالى و ارزشمند است ، لذا خواننده محترم بايد بدان توجه كافى مبذول دارد .
شبهههايى دربارهء اسلوب قرآن
دشمنان خدا عليه قرآن عربدهجويى كرده در راه ايمانآورندگان به آن طلسم و جادوها از تخيلات و توهمات خود مىافكنند . از جمله كارشان شبهههاى سستى است كه متوجه
هامش
( 1 ) . « اگر در آن دو - آسمان و زمين - خدايانى جز خداى يكتا مىبود ، هرآينه هر دو تباه مىشدند . . . » ( انبيا : 22 )
( 2 ) . « . . . آفريننده آسمانها و زمين . . . » ( فاطر : 1 )
( 3 ) . « او راست كليدهاى آسمانها و زمين . . . » ( زمر : 63 )