عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ . »
« 1 » به راستى كه خداوند به وعده خويش عمل كرد ، بنده خود را نصرت و سپاهش را قدرت بخشيد و احزاب متحد را به هزيمت كشاند .
« فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ . »
« 2 »
همه آنچه را درباره حكمت دوم گفتيم مىتوان ذيل اين سخن پروردگار متعال خلاصه كرد :
« وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا . »
« 3 » همچنين اين حكمت را مىتوان با اين گفتار خداوند متعال درباره اسرار نزول تدريجى تفسير كرد :
« . . . وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا »
« 4 » با اين توضيح كه تنوين ترتيلا براى تعظيم و اشاره به معانيى است كه در اين ترتيل نهفته است .
حكمت سوم
همراهى و هماهنگى با حوادث و پيشآمدهاى جديد و متنوع . زيرا هر بار كه حادثهاى جديد رخ مىنمود متناسب با آن آيهاى از قرآن نازل مىگشت و خداوند هماهنگ با آن احكامش را بر مسلمانان آشكار مىساخت . اين حكمت را مىتوان در چهار محور تنظيم كرد :
1 . پاسخگويى به سؤالهايى كه اشخاص مختلف بر پيامبر ( ص ) عرضه مىداشتند اعم از آن كه اين سؤالها به منظور اطمينان يافتن از رسالت او مطرح مىشد ، مانند آنچه
هامش
( 1 ) . « خدا آن كسانى از شما را كه ايمان آوردند و كارهاى نيك و شايسته كردند وعده داده كه هرآينه آنان را در زمين جانشين ( ديگران ) كند ( يا حكومت بخشد ) چنانكه كسانى را كه پيش از ايشان بودند جانشين كرد ، و دينشان را كه برايشان پسنديده است جاىگير و برپاسازد و البته به جاى بيمشان ايمنى دهد به گونهاى كه مرا پرستند و چيزى را با من انباز نگيرند و هر كه پس از اين كفر ورزد و ناسپاسى كنند آناناند بدكاران نافرمان . » ( نور : 55 )
( 2 ) . « پس بيخ و بن گروهى كه ستم كردند بريده شد و سپاس و ستايش خداى راست پروردگار جهانيان . » ( انعام : 45 )
( 3 ) . « و قرآن را جدا جدا ( آيه آيه و سوره سوره به حسب مصلحت و نياز ) فرستاديم تا آن را بر مردم با درنگ بخوانى و آن را فروفرستاديم فرستادنى ( به تدريج ) . » ( إسراء : 106 )
( 4 ) . فرقان : 32