فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ . إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ »
« 1 » البته وجوه پنجگانه مذكور را مىتوان ذيل فرموده خداوند در بيان حكمت نزول تدريجى قرآن :
« . . . كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ . . . »
« 2 » با هم ادغام كرد .
حكمت دوم :
رشد و تربيت علمى و عملى جامعه نوپاى اسلامى
در اين مورد نيز پنج وجه مىتوان ذكر كرد :
وجه اول : آسان شدن حفظ قرآن بر مسلمانان . زيرا چنانكه مىدانيم مسلمانان مردمى درس ناخوانده بودند و عمرشان به تمشيت امور زندگى و مبارزهاى تمام عيار براى دفاع از آيين جديد مىگذشت . تعداد اندكى از ايشان نيز كه نوشتن مىدانستند به وسايل كتابت دسترسى نداشتند . بنابراين ، اگر قرآن به صورت دفعى نازل مىشد ، مسلمانان قادر به حفظ آن نبودند . لذا پروردگار متعال به حكمت رفيعش قرآن را به تدريج نازل فرمود تا ضبط و اداى آن از حفظ بر ايشان آسان گردد .
وجه دوم : آسان شدن فهم و درك قرآن بر مسلمانان . آنچه در توجيه آسان شدن حفظ قرآن بيان شد در اين مورد نيز صادق است .
وجه سوم : زمينهسازى براى انفصال و جدايى كامل مسلمانان از اعتقادات باطل و عبادات فاسد و آداب و رسوم زشت جاهلى . زيرا همراه با نزول تدريجى قرآن آنان نيز به تدريج از امور مذكور فاصله مىگرفتند و به اين ترتيب اسلام پس از نابودى هر باطلى در اخلاق و رفتار و عقايد مسلمانان ، ايشان را به محو باطلى ديگر رهنمون مىشد . اين حركت از امورى كه اهميت بيشترى داشتند آغاز شد و امور ديگر را نيز در بر گرفت و نهايتا تا آنجا پيش رفت كه بدون اين كه احساس سختى و حرجى كنند و يا در دام فتنه و يا عادت زشت ديگرى گرفتار آيند پليدىها را از ايشان زدود و اخلاقيات جاهلى را
هامش
( 1 ) . « و اگر روى گرداندن آنان بر تو گران و دشوار مىآيد ، اگر توانى سوراخى ( براى فروشدن ) در زمين يا نردبانى ( براى فراشدن ) در آسمان بجويى تا آيتى بر ايشان بياورى ( چنان كن كه البته نمىتوانى ) و اگر خدا مىخواست آنان را بر راه راست گرد مىآورد . پس از نادانان مباش . همانا كسانى دعوت حق را مىپذيرند و پاسخ مىدهند كه بشنوند ( و دريابند و كافران كه نمىگروند مردهدلاناند ) و مردگان را خداى برانگيزد ( آنگاه درخواهند يافت ولى آن دانستن سود نكند ) سپس همه به سوى او بازگردانده شوند . » ( انعام : 35 - 36 )
( 2 ) . « اينچنين تا دل تو را بدان استوار و آرام گردانيم . » ( فرقان : 32 )