21 -
« وَ إِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا . . . »
« 1 » گفته شده كه اين آيه به وسيلهء آيهء غنيمت يعنى آيهء
« وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ . . . »
« 2 » نسخ شده است . به عبارت روشنتر ، آيهء اول مىگويد اگر همسران مسلمانان مرتد شوند و به دار الحرب ( سرزمين دشمن ) بروند ، مسلمانان بايد از غنايمى كه در جنگ گرفتهاند به ميزان مهريهء آنان به شوهرانشان بدهند و گرفتن اين غنايم را كيفر دشمن قرار دهند . و آيهء
هامش
البيان ابتداء آيات مذكور را تنها مصداق وقوع نسخ در قرآن مىشمارد اما نهايتا در همين يك مورد نيز ترديد كرده مىگويد : « آنچه گفتيم به اقتضاى ظاهر كتاب بود و اكثر روايات نيز بر آن دلالت داشت . اما اگر فرمان تقديم صدقه پيش از نجواى با رسول ( ص ) را - همچون فرمان ذبح ابراهيم پسرش را - فرمانى صورى و امتحانى بدانيم ، آيهء دوم به مفهوم اصطلاحى ناسخ آيهء اول نخواهد بود . رفع حكم امتحانى مصداق نسخ به مفهوم لغوى است نه به مفهوم اصطلاحى . ايشان در تأييد اين نظر به روايتى از على ( ع ) استناد مىكنند كه طى آن بر امتحانى بودن آيه وجوب اعطاى صدقه به هنگام نجوى با رسول خدا ( ص ) تصريح شده است . على ( ع ) مىفرمايد : « به واسطه من خداوند اين امت را مشمول تخفيف و آسانگيرى قرار داد . زيرا خداوند صحابه را امتحان نمود . پس آنان از نجواى با رسول خدا ( ص ) بازنشستند . پيامبر در منزل خويش ، خود را از گفتوگو با افراد به استثناى كسانى كه صدقه داده باشند ، دور مىداشت . مرا دينارى بود آن را در ازاى نجواى با رسول خدا صدقه دادم . و من با عمل خود سبب بازگشت خداوند به مسلمانان بودم . زيرا اگر كسى به آن عمل نمىكرد به علت امتناع همگان از عمل به آن قطعا عذاب نازل مىشد . » ( البيان فى تفسير القرآن : 377 ، 378 ) .
ابو مسلم اصفهانى در رد وقوع نسخ ميان اين دو آيه استدلال مذكور را به نحو روشنترى ارايه كرده است . وى مىگويد : « منافقان از بذل صدقه امتناع مىورزيدند . برخى از منافقان ، نفاق را ترك گفته و حقيقتا ايمان آوردند . خداوند اراده فرمود آنان را از منافقان ممتاز گرداند . لذا به دادن صدقه در ازاى نجوى با رسول خدا ( ص ) فرمان داد تا آنان كه حقيقتا ايمان آوردند از كسانى كه بر نفاق خود باقى ماندهاند بازشناخته شوند . » لذا اين فرمان از آغاز محدود به زمان و غايت معينى بوده است . امام فخر رازى پس از نقل نظر ابو مسلم در تبيين آن مىنويسد : « اين تكليف از آغاز براى غايت مخصوصى وضع شده بود و با پايان يافتن آن غايت حكم نيز پايان يافت . لذا نسخى در كار نيست . » فخر رازى پس از بيان اين سخن مىگويد : « اين سخن نيكو و بىاشكال است . » ( تفسير الكبير ، امام فخر رازى ، ج 15 : 235 )
( 1 ) . « و اگر كسى از زنان شما سوى كافران رفت ، پس غنيمتى - از كافران - به دست آورديد ، بس به كسانى كه زنانشان رفتهاند مانند آنچه هزينه كردهاند بدهيد . . . » ( ممتحنه : 11 )
( 2 ) . « و بدانيد كه هرچه به چنگ آريد پس پنج يك آن براى خداى و پيامبر و خويشان [ پيامبر ] و يتيمان و تهيدستان و در راه ماندگان [ از خاندان پيامبر ] است . . . » ( انفال : 41 )