نامههاى شريف نه مشتمل بر همهء قرآن بود ، و نه مشتمل بر آيات قرآن به صورت كامل ؛ بلكه اين نامهها حاوى برگرفتهها و گوشههايى بسيار اندك از آيات بود ؛ و شكى نيست كه گزيدههاى مذكور حكم قرآن را ندارد . در اثبات اين حقيقت نمونههاى بسيارى از نامههاى پيامبر را مىتوان ارائه كرد .
نص نامهاى كه پيامبر ( ص ) توسط دحية بن خليفه كلبى « 1 » براى هرقل فرستاد چنين است :
« بسم اللّه الرحمن الرحيم ، من محمد عبد اللّه و رسوله إلى هرقل عظيم الروم ، سلام على من اتبع الهدى . أما بعد فإنى أدعوك بدعاية الإسلام . أسلم تسلم « 2 » يؤتك اللّه اجرك مرتين . و إن توليت ، فإنما عليك إثما الإريسييّن « 3 » و يا أهل الكتاب تعالوا إلى كلمة سواء بيننا و بينكم ألا نعبدوا إلا اللّه و لا نشرك به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا أربابا من دون اللّه . فإن تولّوا فقولوا اشهدوا بأنا مسلمون » « 4 » .
چنانكه ملاحظه مىشود ، عباراتى از قرآن كه در نامه آمده است به صورت آيهاى كامل نيست ، زيرا آيهء مذكور در قرآن با عبارت
« قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ »
آغاز مىشود ، اما در
هامش
( 1 ) . دحية بن خليفة بن فروة بن فضالة الكلبى ( . . . - حدود 45 ه . ق ) صحابى . سفير پيامبر ( ص ) به سوى قيصر روم . ( الأعلام زركلى ، 2 : 337 )
( 2 ) . در بعضى از روايات چنين آمده است : « أسلم تسلم و أسلم يؤتك اللّه »
( 3 ) . در شرح نووى بر صحيح مسلم آمده است : واژهء « اريسيين » به اشكال مختلف ثبت شده است . اول با يك « ى » ، دوم با دو « ى » كه در هر دو صورت همزه مفتوح و حرف « ر » مكسور است . سوم با همزهء مكسور و تشديد حرف « ر » و يك ى ، چهارم ، با « ى » مفتوح به جاى همزه ( يريسيين ) . عالمان در مراد پيامبر از اين كلمه اختلاف كردهاند . بنا بر صحيحترين اقوال ، اين واژه به معناى كشاورزان است . به اين ترتيب معناى حديث چنين مىشود : گناه رعاياى تو يعنى كسانى كه تابع تو هستند بر عهده تو خواهد بود . در نتيجه « اريسيين » كنايه از رعاياست ؛ زيرا در ميان رعايا و مردم ، كشاورزان اكثريت داشتند ، و نيز آنان از ديگران مطيعتر بودند و امپراطور هر دينى مىپذيرفت آنان نيز مىپذيرفتند . همچنين گفته شده است منظور فرقه اروسيه پيروان عبد اللّه بن اريس است . همچنين گفته شده است كه مقصود پادشاهانى هستند كه مردم را به اعتقادات فاسد امر مىكنند ؛ - شرح نووى بر صحيح مسلم ، كتاب الجهاد ، ح 74
( 4 ) . « به نام خداوند بخشايندهء مهربان . از محمد بنده و رسول خدا به هرقل فرماندهء روم . سلام بر كسانى كه حق را پيرو شدند . اما بعد ، اسلام بياور تا خداوند به آشتى با تو رفتار كند و تو را دو چندان پاداش دهد . و اگر روى بگردانى ، گناه كشاورزان ( رعايا ) بر گردن تو خواهد بود . اى اهل كتاب ، سخنى را كه مشترك ميان ما و شماست بپذيريد : جز خدا را نپرستيم و به او شرك نورزيم . و غير از خدا يكديگر را رب نگيريم . اگر روى گرداندند ، پس بگوييد شاهد باشيد كه ما مسلمانيم » . صحيح البخارى ، كتاب الجهاد ، باب 99 و 103 و تفسير سوره 3 ؛ صحيح مسلم ، كتاب الجهاد ، باب 26 : ح 74 و مكاتيب الرسول ، ج 1 : 109