زبان عرب كه مقتداى همگان هستند از اين عيب پاك است . ايشان هرگاه با حرفى قرايى نظير آنچه گذشت و يا مانند آن مواجه شوند ، در تطبيق آن با يكى از وجوه قواعد زبان عرب اصرار مىورزند و منكر آن را سخت مورد نكوهش و انكار قرار مىدهند ؛ تا آنجا كه پيشواى زبان و علم نحو ، ابو عبد اللّه محمد بن مالك « 1 » ، در منظومه الكافية الشافية دربارهء جدايى ميان متضايفان مىگويد :
و عمدتى قراءة ابن عامر * فكم لها من عاضد و ناصر « 2 »
اگر بيم اطناب و تفصيل و خارج شدن از چارچوب بحث و هدف كتاب نمىرفت ، مواردى را كه گمان مىكنند اهل زبان انكار كردهاند مىآوردم و نظريات ايشان را مطرح مىساختم . اگر خداوند اجل را طولانى كند ، تعهد مىكنم كتابى مستقل در اين باره بنويسم كه دل را شفا و قلب را شادى بخشد ؛ و در آن تمامى مواردى را كه ناآشنايان با قرائتهاى سبعة و عشره مورد انكار قرار دادهاند متذكر گردم . خداوند امام ابو نصر شيرازى را جزاى خير دهد كه در تفسيرش ذيل آيه شريفهء
« . . . وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ . . »
. « 3 » سخن زجاجى « 4 » را در تضعيف قرائت حفص نقل كرده و سپس مىگويد : « امثال اين سخن نزد پيشوايان دين مردود است . زيرا انتساب قرائتهايى كه امامان قارى بدان قرائت كردهاند به پيامبر ( ص ) ثابت شده است . و هركس آن را انكار كند پيامبر ( ص ) را انكار كرده و آنچه را آن حضرت قرائت فرموده قبيح شمرده است . اين مقام را حرمتى است كه تقليد از پيشوايان زبان و علم نحو در آن راه ندارد . شايد مراد ايشان از خردهگيرى بر بعضى از قرائتها آن باشد كه قرائتهاى ديگر فصيحتر هستند . ما نيز مدعى آن نيستيم كه همهء قرائتها از بالاترين درجهء فصاحت برخوردارند . »
امام حافظ ابو عمرو دانى در كتاب جامع البيان ، آنجا كه اسكان « بارئكم » و « يأمركم » را در قرائت ابو عمرو بن علاء « 5 » يادآور مىشود ، مىگويد : « پيشوايان قاريان در هيچيك از اجزاى حرفهاى هفتگانه قرآن تابع مشهورترين قواعد و پذيرفتهترين قياسهاى زبان و ادبيات عرب نبودهاند . بلكه آنان خود را مقيد به
هامش
( 1 ) . محمد بن عبد اللّه بن مالك طائى جبائى ، ابو عبد اللّه جمال الدين ( 600 - 672 ه . ق ) از پيشوايان علم نحو . از آثار اوست : الألفية ، تسهيل القواعد ، الكافية الشافية ( الأعلام زركلى ، 6 : 233 )
( 2 ) . « بناى من قرائت ابن عامر است / پس چه بسيار شاهد و مؤيدى كه براى آنست » .
( 3 ) . نساء : 1
( 4 ) . عبد الرحمن بن اسحاق نهاوندى زجاجى ، ابو القاسم ( 000 - 337 ه . ق ) عالم نحو . از آثار اوست : الإيضاح فى علل النحو ، الجمل الكبرى ، اللامات ( الأعلام زركلى ، 3 : 199 )
( 5 ) . زبّان بن علاء بن عمار بصرى . يكى از قاريان هفتگانه - ص 523 .