قرائات از قبيل اداء است بايد پذيرفت از رسول خدا به تواتر نقل نشده است ، مانند تقسيم وقف از سوى حمزه و هشام و انواع تسهيل آن . اگرچه تخفيف همزه در وقف از رسول خدا ( ص ) به تواتر نقل شده است ، اما وقف در يك موضع به 50 وجه و 20 وجه و هرگز از آن حضرت به تواتر روايت نشده است . اگر چيزى از اين موارد صحيح باشد ، صرفا يك وجه قرايى است و ساير موارد بدون شك از قبيل اداء به شمار مىرود . « 1 »
ابن سبكى در كتاب جمع الجوامع گفته بود : « قرائتهاى هفتگانه متواتر هستند . گفته شده است كه تواتر قرائتهاى مذكور در مواردى غير از اداء ، مانند مدّ و اماله و تخفيف همزه و نظاير آن ، است » . « 2 » در عبارت او جملهء گفته شده است . نشان مىدهد كه وى نظر ابن حاجب را صحيح نمىداند و به تواتر قرائات هفتگانه ، حتى در مواردى از قبيل اداء نظير مدّ و اماله ، معتقد است ، به همين دليل از او راجع به اختلاف نظرش با ابن حاجب سؤال شد ، و ابن سبكى در كتاب ديگر خود ، به نام منع الموانع ، چنين پاسخ گفت : « بدانكه قرائتهاى هفتگانه متواتر است . مدّ متواتر است و اماله متواتر است . اين همه روشن است و شكى در آن نيست . گفته ابن حاجب مبنى بر اينكه « قرائتهاى هفتگانه در مواردى غير از اداء متواتر است » در صورتى كه از عبارت بعد از آن يعنى « مانند مد و اماله » جدا در نظر گرفته شود صحيح است . اما ، چنانكه بعدا روشن خواهيم ساخت ، اين تمثيل موجب فساد گفته او شده است . به همين دليل ما ( در كتاب جمع الجوامع ) گفتيم « گفته شده است » تا آشكار گردد نظريهء عدم تواتر مدّ و اماله و تخفيف به عقيدهء ما نظريهاى ضعيف است . و ما موارد مذكور را متواتر مىدانيم » . وى سپس به ذكر مدّ و اماله و تخفيف مىپردازد و تا آنجا كه مىگويد : « اكنون كه اين مطلب را دانستى روشن مىشود كه كلام ما ( در كتاب جامع الجوامع ) به تواتر قرائتهاى هفتگانه حكم مىكند و مطلق مدّ و اماله و تخفيف و همزه بدون شك جزئى از قرائتهاى مذكور اوست » .
نقد نظر كسانى كه مىگويند قرائتهايى متواتر هستند كه قاريان بر آن اتفاق داشته باشند ، نه اختلافنظر .
ابو شامه در كتاب المرشد الوجيز ، باب پنجم ، مىگويد : « قرائتهاى منتسب به
هامش
( 1 ) . خواننده محترم حتما توجه دارد كه منظور از عبارت « از قبيل اداء » مواردى است كه به اندازه و ميزان اصول قرايى متواتر مربوط مىشود . مثلا مدّ براى همزه به عنوان يك اصل قرايى به تواتر نقل شده است .
اما ميزان اين مد كه آيا به اندازه چهار يا شش حركت است متواتر نيست ، زيرا ضبط آن چندان ساده نيست . بعضى به تواتر ميزان مد نيز قائل شدهاند .
( 2 ) . حاشية العلامة البنانى على شرح الجلال شمس الدين محمد بن احمد المحلى على متن جمع الجوامع ، ج 1 : 228