علامه نظام الدين نيشابورى « 1 » مىگويد :
گروهى از عالمان گفتهاند بر قاريان و عالمان و نويسندگان قرآن واجب است از رسمالخط مصحف پيروى كنند . اين رسمالخط زيد بن ثابت است و او امين رسول خدا ( ص ) و كاتب وحى او بود « 2 » .
بيهقى در شعب الايمان مىگويد :
كسى كه مصحفى نويسد سزاوار است كه به همان الفبايى ملتزم شود كه نخست مصاحف را با آن نوشتهاند ؛ نه با آن نويسندگان مخالفت كند و نه چيزى از آنچه آنان نوشتهاند تغيير دهد ، چه علم آنان بيشتر و قلب و زبانشان صادقتر و امانتدارتر است . سزاوار نيست كه خود را بدان حد و الا پايه گمان كنيم كه كار آنان را محتاج اصلاح خود بدانيم « 3 » .
مىتوان در اين نظر مناقشه كرد و گفت اين سخنان هيچيك دلالتى بر تحريم كتابت قرآن به رسمالخطى غير از رسم الخط عثمانى ندارد . زيرا در اين ادله نه از بازداشتن از گناه و وعده مجازات آن سخن رفته است و نه از نهى از حرام و تهديد به كيفر آن ذكرى به ميان آمده است . اين گفتهها حد اكثر ، تنها بر جواز كتابت با رسمالخط عثمانى و منزلت و ميزان دقت آن دلالت دارند ، كه اين امر مورد اتفاق و پذيرش همگان است .
دوم ، رسمالخط مصحف امرى است قراردادى نه توقيفى . بنابراين ، كتابت قرآن با رسمالخط ديگر جايز است . از جمله كسانى كه اين نظر را پذيرفتهاند ابن خلدون است كه در مقدمهء خود از آن سخن گفته است « 4 » و از كسانى كه بر اين نظر تأكيد كرده و پاى فشردهاند قاضى ابو بكر است . خلاصه سخن وى در كتاب الانتصار چنين است :
و اما در مورد كتابت . خداوند در اينباره چيزى بر امت واجب نكرده است . زيرا كاتبان قرآن و حافظان مصاحف را به رسمالخط خاصى كه برايشان واجب و از غير آن نهى كرده باشد ملزم نساخته است . زيرا چنين وجوبى تنها از طريق سماع
هامش
( 1 ) . حسن بن محمد بن حسين قمى نيشابورى ، نظام الدين ( . . . بعد از 850 ه . ق ) از آثار اوست : أوقاف القرآن ، لب التأويل و غرائب القرآن و رغائب الفرقان . ( الأعلام زركلى ، 2 : 216 )
( 2 ) . غرائب القرآن و رغائب الفرقان ، نظام الدين نيشابورى ، حاشيه تفسير طبرى ، طبع بولاق ، ج 1 ، 35 .
( 3 ) . شعب الإيمان ، ابو بكر احمد بن حسن بيهقى ، ج 2 : 548 به تحقيق ابو هاجر محمد السعيد بن بسيونى زغلول ، دار الكتب العلميه .
( 4 ) . مقدمه ابن خلدون ، جزء 2 ، فصل فى أن الخط و الكتابة من عداد صنايع الإنسانية : 961 ، به تحقيق دكتر على عبد الواحد وافى .