دلالتى ظنى دارند . ثانيا ، حديث ابن عباس كه در تشريح نظريهء اول ذكر شد صراحت دارد كه عثمان در ترتيب سورههاى انفال و توبه و يونس اجتهاد كرده است . ثالثا ، اجماعى كه صاحبان اين نظريه بدان استناد مىكنند بر توقيفى بودن نظم تمامى سورهها دلالت ندارد ؛ زيرا اجماع در ترتيب همه سورهها مستند به نص نيست ؛ بلكه صرفا مفيد اين معناست كه صحابه به دليل وحدت دادن به امت و ريشهكن ساختن نزاع و فتنه بر ترتيب سورهها مطابق مصحف عثمان اجماع كردند و از مصاحف و آراء خود به نفع آن دست شستند .
3 . نظم گروهى از سورهها بر اساس توقيف و دستور پيامبر ( ص ) است ؛ و گروهى ديگر از سورها بر مبناى اجتهاد صحابه ترتيب يافتهاند . برخى عالمان بزرگ اين نظريه را پذيرفتهاند و به نظر مىرسد كه اين عقيده بهترين نظر باشد . زيرا همچنانكه در تشريح نظريهء دوم آمد ، احاديثى وجود دارند كه توقيفى بودن نظم گروهى از سورهها را تأييد مىكنند و در مورد سورههاى ديگر ساكنند . از طرف ديگر ، اخبار و آثارى وجود دارند كه بر تنظيم و ترتيب بخشى از سورهها بر اساس اجتهاد صحابه صراحت دارند ، مانند حديثى كه در تشريح نظريهء اول از ابن عباس نقل شد .
اما طرفداران اين نظريه دربارهء اينكه نظم كدام سورهها توقيفى است و ترتيب كدام سورهها بر اساس اجتهاد صحابه صورت پذيرفته است با يكديگر اختلاف دارند . قاضى ابو محمد بن عطيه « 1 » مىگويد :
نظم بسيارى از سورهها مانند سورههاى طوال ، حواميم و مفصّل در زمان حيات پيامبر ( ص ) مشخص شده است . و نظم و ترتيب ساير سورهها احتمالا به امت تفويض شده است « 2 » .
ابو جعفر بن زبير « 3 » مىگويد :
به شهادت آثار و اخبار ، سورههايى بيشتر از آنچه ابن عطيه نام برده در زمان حيات رسول خدا تنظيم شده است و تنها دربارهء ترتيب تعداد اندكى از سورهها
هامش
( 1 ) . عبد الحق بن غالب بن عبد الرحمن بن عطية محاربى غرناطى ، ابو محمد ( 481 - 542 ه . ق ) فقيه و مفسر اندلسى . از آثار اوست : المحرر الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز . ( الأعلام زركلى ، 3 : 282 )
( 2 ) . المرشد الوجيز ، ابن عطية : 66 به تحقيق احمد صادق الملاح ، قاهره و البرهان ، زركشى ، ج 1 ، نوع 14 .
( 3 ) . احمد بن ابراهيم بن زبير ، ثقفى غرناطى ، ابو جعفر - ص 393 .