و هيچيك از فواتح سور را كه تنها از يك حرف تشكيل شده است ، مانند « ق » ، « ص » ، « ن » ، آيه تلقى نمىكنند . اما برخى عالمان فواتح سور را مطلقا آيه نمىدانند . اين اختلاف نظر نبايد ابهامى ايجاد كند ، زيرا چنانكه گفتيم شناخت آيات امرى توقيفى است ؛ و اين عالمان بدانچه آگهى يافتهاند يا بديشان خبر آن رسيده توقف كرده و اخذ نمودهاند . نبايد اين ابهام به وجود آيد كه چرا تنها يك كلمه آيه شمرده شده است ، زيرا از شارع همينطور رسيده است . كما اينكه كلمهء « الرحمن » در آغاز سورهء رحمن و « مدهامّتان » نيز بر اساس اخبار يك آيه محسوب شدهاند .
بخارى و ابو داود و نسايى از ابو سعيد بن معلى روايت كردهاند كه گفت :
در مسجد در حال خواندن نماز بودم كه رسول خدا ( ص ) مرا خواند . وى را پاسخ نگفتم ، سپس نزد او رفتم و گفتم : اى رسول خدا من در حال نماز بودم . فرمود : آيا خداوند متعال نفرمود كه « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، خدا و پيامبر را پاسخ دهيد هنگامى كه شما را مىخوانند . . . » ؟ « 1 » سپس فرمود : پيش از آنكه از مسجد خارج شوى به تو سورهاى مىآموزم كه عظيمترين سورههاى قرآن است . سپس دست مرا گرفت . هنگامى كه خواست خارج شود ، عرض كردم : آيا نفرموديد به تو سورهاى مىآموزم كه عظيمترين سورهء قرآن است ؟ فرمود :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
اين است همان سبع مثانى و قرآن عظيمى كه به من داده شده است . « 2 »
اين حديث دلالت بر آن دارد كه اولا سورهء « فاتحه » هفت آيه دارد . و ثانيا مراد از « سبع مثانى » در اين فرمودهء خداوند متعال
« وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ »
همين سوره است .
ترمذى و حاكم از ابو هريره نقل كردهاند كه گفت : پيامبر ( ص ) فرمود : « إنّ لكل شىء سناما و سنام القرآن سورة البقرة و فيها آية هى سيدة آى القرآن ، آية الكرسى »
هامش
( 1 ) . « كنت أصلى فى المسجد » فدعانى رسول اللّه ( ص ) فلم أجبه . ثم أتيته فقلت يا رسول اللّه ، إنى كنت أصلى . فقال : أ لم يقل اللّه تعالى :« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ »ثم قال : لأعلمنك سورة هى أعظم السور فى القرآن قبل أن تخرج من المسجد . ثم أخذ بيدى فلما أراد أن يخرج قلت له : أ لم تقل : لأعلمنك سورة هى أعظم سورة فى القرآن » قال : الحمد للّه ربّ العالمين هى السبع المثانى و القرآن العظيم الذى أوتيته » . صحيح البخارى ، كتاب التفسير ، تفسير سوره الفاتحه ، جزء 6 : 20 ، سنن ابو داود ، كتاب الوتر ، باب 15
( 2 ) . « براى هر چيزى مهترى است و بزرگ و مهتر قرآن سوره بقره است . و در آن آيتى است كه سرور آيات قرآن است و آن آية الكرسى است . » سنن الترمذى ، كتاب فضائل القرآن ، باب ما جاء فى فضل سورة البقرة ، ح 2878 ؛ المستدرك ، حاكم نيشابورى ، كتاب التفسير ، ج 2 : 9 .