از شريفترين دانشهاى قرآن عبارت است از : دانش نزول قرآن ؛ جهات قرآن ؛ ترتيب سورههايى كه در مكه و مدينه نازل شده است ؛ آنچه در مكه نازل شده و حكمش مدنى است ؛ آنچه در مدينه نازل شده و حكمش مكى است ؛ آنچه در مكه راجع به اهل مدينه نازل شده ؛ آنچه در مدينه دربارهء اهل مكه نازل شده ؛ آيات مدنى مشابه مكى ؛ آيات مكى مشابه مدنى ؛ آنچه در جحفه نازل شده ؛ آن چه در بيت المقدس نازل شده ؛ آنچه در طائف نازل شده ؛ آنچه در حديبيه نازل شده ؛ آنچه در شب نازل شده ؛ آنچه در روز نازل شده ؛ آنچه با هم نازل شده ؛ آنچه به تنهايى نازل شده ؛ آيات مدنى در سورههاى مكى ؛ آيات مكى در سورههاى مدنى ؛ آنچه از مكه به مدينه برده شده ؛ آنچه از مدينه به مكه برده شده ؛ آنچه به سرزمين حبشه برده شده ؛ آنچه به طور مجمل نازل شده ؛ آنچه به طور تفصيل نازل شده ؛ و آنچه در آن اختلاف كرده و بعضى مكى و بعضى ديگر آن را مدنى شمردهاند . اينها 25 وجه است . و كسى كه آنها را از يكديگر بازنشناسد جايز نيست دربارهء كتاب خداى متعال سخن بگويد . « 1 »
سيوطى پس از نقل كلام ابو القاسم نيشابورى مىگويد :
دربارهء اين وجوه به تفصيل سخن گفتهام . برخى از اين وجوه را تحت عنوان نوعى مستقل و برخى ديگر را ضمن بعضى از انواع ، مورد بحث قرار دادهام . « 2 »
خداوند به هر دوى آنان پاداش نيكو عطا فرمايد .
7 . وجوه متعلق به مكى و مدنى
سيوطى به هنگام بحث از مكى و مدنى وجوهى را در مكى و مدنى متذكر مىشود .
بعضى از اين وجوه بر اساس آنچه تا كنون گفته شد مشخص است و نيازى به ذكر مجدد ندارد . بعضى ديگر عبارتند از :
آيات مشابه نزول مدنى در سور مكى . مانند آيهء
« الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ . . . »
« 3 » . سيوطى در توجيه اين مثال مىگويد :
هامش
كشف الظنون ، حاجى خليفه ، 1 : 489 ) حاجى خليفه به سبب تشابه اسمى به اشتباه اين كتاب را به محمد بن حبيب ( م 245 ه . ق ) نسبت داده است .
( 1 ) . الإتقان ، ج 1 ، نوع 1 معرفة المكى و المدنى : 26 و 27
( 2 ) . همان ، 26
( 3 ) . نجم : 32