3 . هر سورهاى كه در آن ذكرى از منافقان باشد ، به استثناى سورهء عنكبوت . بنا بر قول صحيح ، سورهء عنكبوت جز 11 آيهء اول آن كه در مدينه نازل شده ، مكى است و آن 11 آيه همانهاست كه در آنها از منافقين ياد شده است .
5 . سورههاى مكى و مدنى و موارد اختلاف
سيوطى در الإتقان اقوال فراوانى را در تعيين سور مكى و مدنى نقل مىكند . بهترين اين اقوال نظرى است كه ابو الحسن حصار « 1 » در كتاب الناسخ و المنسوخ خود ذكر كرده است .
وى مىگويد بر مدنى بودن 20 سوره اتفاق نظر وجود دارد ، 12 سوره مورد اختلاف است . مابقى سور بنا بر اتفاق مكى هستند . « 2 »
وى سپس اسامى سورهها را به تفكيك سابق در ابياتى شيوا به نظم درآورده است .
مراد وى از 20 سورهاى كه به اتفاق در عداد سورههاى مدنى آورده شده اين سورههاست : بقره ، آل عمران ، نساء ، مائده ، انفال ، توبه ، نور ، احزاب ، محمد ، فتح ، حجرات ، حديد ، مجادله ، حشر ، ممتحنه ، جمعه ، منافقين ، طلاق ، تحريم و نصر و 12 سوره مورد اختلاف از نظر وى عبارتند از : فاتحه ، رعد ، رحمن ، صف ، تغابن ، تطفيف ، قدر ، لم يكن ، اذا زلزلت ، اخلاص ، و معوذتين .
همچنين ، مقصود او از سور مكى مورد اتفاق همگان مابقى سورههاى قرآن است كه تعدادشان 82 سوره مىشود . وى اسامى سور مكى را به نظر درآورده است :
و ماسوى ذاك مكى تنزله * فلا تكن من خلاف الناس فى حصر
فليس كل خلاف جاء معتبرا * إلا خلاف له حظ من النظر « 3 »
اين ابيات ميان اهل علم ضرب المثل شده است .
هامش
( 1 ) . علىّ بن محمد بن محمد بن ابراهيم ابن موسى خزرجى ، ابو الحسن ، حصار ( . . . - 611 ه . ق ) از آثار اوست : كتابى در ناسخ و منسوخ . البيان فى تنقيح البرهان و عقيدة در اصول دين ، المدارك در حديث ارجوز در اصول دين ( الأعلام زركلى ، 4 : 330 )
( 2 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 1 ، نوع 1 ، معرفة المكى و المدنى : 33 .
( 3 ) . جز اينها هر چه هست نزولش به مكه است / پس ، از خلاف مردمان دلتنگ مباش .
نه هر خلافى كه گفته آيد معتبر است / مگر خلافى كه بهره از فهم و نظر دارد .
الإتقان ، سيوطى ، ج 1 ، نوع 1 ( معرفة المكى و المدنى ) : 29 - 30