وى مىگويد :
اختلاف كلام از هفت وجه بيرون نيست :
اول ، اختلاف در اسمها از نظر مفرد و تثنيه و جمع و تأنيث و تذكير . دوم ، اختلاف در صرف افعال ، شامل ماضى ، مضارع ، امر . سوم ، اختلاف در اعراب .
چهارم ، اختلاف در كاستى و فزونى . پنجم ، اختلاف در تقديم و تأخير . ششم ، اختلاف به سبب ابدال . « 1 » هفتم ، اختلاف زبانها ( منظور لهجههاست ) مانند فتح و اماله « 2 » و ترقيق و تفخيم « 3 » و اظهار و ادغام « 4 » و مانند آن . « 5 »
همان گونه كه ملاحظه مىشود ، سخن رازى با مثال همراه نيست . بنابراين ، ما براى هر مورد از وجوه هفتگانه مثالى ارائه مىكنيم :
1 . اختلاف در اسمها از نظر افراد و جمع :
آيهء
« وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ »
« 6 » ، به جمع لأماناتهم و إفراد لأماناتهم هر دو قرائت شده است .
2 . اختلاف در صرف افعال :
آيهء
« فَقالُوا رَبَّنا باعِدْ بَيْنَ أَسْفارِنا . . . »
« 7 » بنا بر آن كه لفظ ربنا منادا باشد و باعد به عنوان فعل
هامش
( 1 ) . تغيير حرفى به حرف يا حركتى به حركت ديگر را در كلمه ابدال گويند .
( 2 ) . فتح عبارت است از باز كردن دهان همزمان با تلفظ حرف و بدان تفخيم نيز گويند . و اماله عبارت است از بدل كردن فتحه به كسر . و آن ( كسره ) را مانند « يا » تلفظ كردن . و بدان اضطجاع و بطح و كسر و نيز تقليل و تلطيف نيز مىگويند . الإتقان ، سيوطى ، نوع 30 : 254 .
( 3 ) . تفخيم و ترقيق به ترتيب همان فتح و اماله هستند .
( 4 ) . اظهار و ادغام در علم تجويد از احكام نون ساكن و تنوين به شمار مىآيند . الف . اظهار يعنى ظاهر كردن حرف هنگام تلفظ . هرگاه پس از نون ساكن يا تنوين يكى از شش حرف خلق ، همزه ، هاء ، عين ، حاء ، غين و خاء قرار گيرد ، اعم از آنكه در يك يا دو كلمه باشند ، به دليل دورى مخرج درهم ادغام نمىشوند .
مانند : ينأون ، من آمن ، فإنها ، من هاد ، جرف هار ، انعمت ، من عمل ، من حكيم حميد . ب . ادغام به معنى داخل كردن حرفى در حرف ديگر است . هرگاه بعد از تنوين و نون ساكن دو حرف غنّه لام يا راء و يا يكى از چهار حرف غير غنّه ( نون ، ميم ، ياء ، واو ) ( حروف يرملون ) در ابتداى كلمهء بعد قرار گيرند ، به دليل نزديكى مخارج درهم ادغام مىشوند . مانند : عن نفس ، من مال ، مثلا مّا ، من وال ، رعد و برق يجعلون .
- الإتقان ، سيوطى ، نوع 31 .
( 5 ) . النشر فى القراءات العشر ، ابن جزرى ، ج 1 : 27 .
( 6 ) . مؤمنون : 8
( 7 ) . سبأ : 19