اين ادعا خبر ابن عباس كه گفت : « آخرين سورهاى از قرآن كه جملگى نازل شد
« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »
بود . » « 1 »
خواننده محترم با اقوال دهگانهء گذشته و توجيه و تأويل آنها آشنا شد و دريافت از ميان اين اقوال آن كه اقناع ذهن و آرامش دل به همراه مىآورد ، نظرى است كه مىگويد آخرين آيهء قرآن به مفهوم مطلق آيهء
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ »
است و آيات و سورى كه در ساير آراء ذكر شد آخرين به مفهوم اضافى و نسبى هستند .
اما قاضى ابو بكر « 2 » در الإنتصار رأيى ديگر برگزيده مىگويد :
هيچيك از اين اقوال مستند به خبرى مرفوع از پيامبر ( ص ) نيست و هركس بر اساس گمان و اجتهاد خويش نظرى را مطرح ساخته است . احتمال دارد هريك از ايشان از آخرين آيهاى كه از پيامبر در روز رحلتش و يا چند روزى قبل از بيمارى از آن حضرت شنيده خبر داده و ديگرى بعدا از او شنيده ، هر چند خود مستقيما از پيامبر نشنيده باشد . « 3 »
گويا قاضى مىخواهد ميان اين اقوال مختلف جمع كند و بگويد اين آراء ناظر بر آخرين آيات و سور به مفهوم اضافى هستند كه هريك از ايشان از رسول خدا ( ص ) شنيدهاند . البته اين راهى است كه انسان را آسوده مىكند ، اما روشن نمىسازد آيهاى كه احتمالا پايانبخش وحى و كتاب خدا بوده كدام است .
دو نمونه از اولين و آخرين آيات نازل به مفهوم اضافى
در اينجا دو نمونه از اولين و آخرين آيات نازل به مفهوم اضافى را كه ناظر بر احكام شرعى هستند مطرح مىسازيم تا روند تدريجى و حكيمانه قانونگذارى اسلامى مشخص شود .
هامش
( 1 ) . صحيح مسلم ، كتاب التفسير ، ج 4 : ح 21 ( 3024 )
( 2 ) . محمّد بن طيب بن محمد بن جعفر ، ابو بكر ( 338 - 403 ه . ق ) قاضى و متكلم بزرگ اشعرى . از آثار اوست : إعجاز القرآن ، الإستبصار ، الملل و النحل ( الأعلام زركلى ، 6 : 176 )
( 3 ) . الإنتصار للقرآن ، ابو بكر باقلانى ، ج اول ، باب الكلام فى بيان الحكم فى اول ما نزل من القول و آخره . . . :
140 ، معهد تاريخ العلوم العربية و الإسلامية ، جامعه فرانكفورت آلمان .