كرد . آن گاه گفت : قصد داشتم بنويسم سنن را . پس به خاطرم آ [ مد ] كه قومي پيش از شما نوشتند كتابها وبر روى أو در افتادند وكتاب الله را ترك كردند . من ، قسم به خدا ، با كتاب خدا چيزى را مخلوط نمىكنم .
« 1 » واگر حال سنن واحكامْ چنين باشد ، البتة اعراض از تواريخ انساب واعمار ووفات ، بيشتر خواهد بود ؛ وبالجملة ، در اوّل تصنيفى كه در اسلام شد ، خلاف است . شيخ جليل محمّد بن شهرآشوب ، در معالم العلماء ، از غزالى شافعي نقل كردند كه اوّل ، كتاب ابن جريح است در آثار ، وحروف التفاسير از مجاهد ، وعطاء در مكّه ، پس كتاب محمّد بن راشد صنعاني در يمن ، پس كتاب موطأ مالك در مدينه ؛ پس جامع سفيان ثوري . بعد فرمودند : بلكه أصح ، آن است كه اوّل ، كتاب أمير المؤمنين عليه السلام است ، بعد سلمان ، پس أبو ذر ، پس اصبغ بن نباته ، پس عبد الله بن أبي رافع ، پس صحيفهء كامله . « 2 » وابن جريح مذكور ، عبد الملك بن عبد العزيز بصرى است كه در سال صد وپنجاه وپنج وفات كرد ودر كشف الظنون ، از بعضي نقل كرد كه اوّل ، تصنيف سعيد بن أبي عروبة است كه در سنهء صد وپنجاه وشش وفات كرد وبعضي گفتند : ربيع بن صبيح است كه در سال صد وشصت وفات كرد .
بعد ، سفيان بن عيينة ومالك بن انس در مدينه ، وعبد الله بن وهب در مصر ، ومعمّر [ بن راشد ] وعبد الرزاق در يمن ، وسفيان ثوري ومحمّد بن فضيل بن غزوان در كوفه ، وحمّاد بن سلمه وروح بن عباده در بصره ، وهُشيم « 3 » در واسط ، وعبد الله بن مبارك در خراسان . « 4 »
هامش
( 1 ) . جامع بيان العلم وأهله ، بيروت : بىنا ، ج 1 ، ص 64 - / 65 .
( 2 ) . معالم العلماء ، ص 2 .
( 3 ) . هُشَيْم بن بشير الواسطي . رك : تهذيب الكمال ، ج 30 ، ص 272 .
( 4 ) . كشف الظنون ، ج 1 ، ص 34 .