مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 569 .
مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 689 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 503 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 6 ، ص 185 .
اقتضا
تأثير در تحقق شىء يا در علم به شىء اقتضا ، در لغت به معناى استدعا و طلب است و در اصطلاح ، گاهى در موردى استعمال مىشود كه مقتضى ، در ثبوت واقعى شىء اثر مىكند ؛ در اين صورت ، معناى اقتضا عبارت است از « عليت » ، مانند : « النار مقتض للحرارة » ، يعنى آتش ، تأثير واقعى در ايجاد حرارت واقعى دارد و ارتباطى به علم و آگاهى ندارد ؛ اين اقتضا را « اقتضا به نحو عليت و تأثير » مىنامند ( اقتضاى ثبوتى ) .
و گاهى كلمه اقتضا ، در عليت براى « علم به ثبوت شىء » استعمال مىشود كه معلول ثبوت واقعى شىء نيست ، بلكه معلول اطلاع و علم به آن شىء است ( اقتضاى اثباتى ) ، مثل اين كه گفته مىشود : فلان روايت ، اقتضاى وجوب نماز جمعه را دارد يا نه ، كه در اين مثال ، مقصود اين است كه آيا آن روايت ، شأنيت ايجاد علم به وجوب نماز جمعه را در مكلف دارد يا نه ؛ اين اقتضا را « اقتضا به نحو كشف دلالت » مىنامند .
نكته :
يكى از موارد بحث اقتضا در علم اصول اين است كه آيا امر به شىء مقتضى نهى از ضد آن مىباشد يا خير .
عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 2 ، 1 ، ص 360 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 160 .
خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 299 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 424 .
اصفهانى ، محمد حسين ، نهاية الدراية فى شرح الكفاية ، ج 1 ، ص 146 .
قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 68 .
موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 77 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 499 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 318 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 221 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 6 ، ص 248 و 7 .
اقتضا به نحو التزام
ر . ك : اقتضاى تلازمى
اقتضا به نحو تضمن
ر . ك : اقتضاى تضمنى
اقتضا به نحو عينيت
ر . ك : اقتضاى عينى
اقتضاى اثباتى
تأثير در تحقق علم به يك شىء اقتضاى اثباتى ، مقابل اقتضاى ثبوتى بوده و عبارت است از استعمال اقتضا ، در عليت براى « علم به ثبوت شىء » كه معلول ثبوت واقعى شىء نيست ، بلكه معلول اطلاع و علم به آن شىء است ، مثل اينكه گفته شود : آيا فلان روايت ، وجوب نماز جمعه را اقتضا مىكند يا نه ؛ در اين مثال ، مقصود اين است كه آيا آن روايت ، شأنيت ايجاد علم به وجوب نماز جمعه را در مكلف دارد يا نه .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 315 .
اصفهانى ، محمد حسين ، نهاية الدراية فى شرح الكفاية ، ج 1 ، ص 146 .
عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 2 ، 1 ، ص 360 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 110 .
اقتضاى امر به شىء از نهى از ضد
ر . ك : ملازمه امر به شىء و نهى از ضد
اقتضاى امر به شىء از نهى از ضد عام
ر . ك : ملازمه امر به شىء و نهى از ضد عام
اقتضاى امر به شىء از نهى از نقيض
ر . ك : ملازمه امر به شىء و نهى از ضد عام
اقتضاى تضمنى
اقتضاى دلالت شىء بر جزء معنا ، به دلالت تضمنى اقتضاى تضمنى ، مقابل اقتضاى عينى و تلازمى و به معناى اقتضا به صورت جزئيت مىباشد ؛ يعنى اقتضاى شىء بر جزء معنا ، به صورت دلالت تضمنى ؛ براى مثال ، كسانى كه معتقدند :
« امر به شىء » ، به معناى لزوم انجام آن به همراه منع از ترك است ( نظريه تركب امر ) بر اين باورند كه در بحث از اينكه آيا امر به شىء ، مقتضى نهى از ضد آن است يا نه ، امر به اقتضاى تضمنى از ضد خود ، نهى مىكند ؛ ولى بنا بر نظريه بساطت امر ، اين بحث ، جايگاهى ندارد .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 459 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص ( 456 - 455 ) .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 422 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 6 ، ص 21 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 316 .
عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 2 ، 1 ، ص 360 .
اقتضاى تلازمى
اقتضاى دلالت شىء بر معناى ملازم ، به دلالت تلازمى اقتضاى تلازمى ، مقابل اقتضاى عينى و تضمنى بوده و در جايى است كه مقصود از اقتضا ، تلازم باشد ؛ براى مثال ، اگر كسى ادعا كند هنگامى كه مولا مىگويد : « تجب الصلاة » ، وجوب