است و ظاهرا از جنس ارغوان زرد باشد و نزد بعضى بخور مريم است ( تحفه ، 263 ) . لغت عربى است و آن را مرانيا نيز نامند . گياهى است اسفل ساق آن يك عدد و باريك و صلب و گل آن زرد و تيره شبيه به ياسمين و برگ آن ريزه و شكوفهء آن نيز شبيه به مشكطرا و مشيع صاحب تحفه نوشته كه ظاهرا از جنس ارغوان زرد باشد و بعضى بخور مريم دانستهاند .
حكيم مير عبد الحميد نوشته آنچه محقق شده هوم المجوس گلى است كه آن را جعفرى نامند و اقسام مىباشد قسمى پنج برگ و قسمى مضاعف و جعفرى مذكور شد ( مخزن ) . صاحب برهان در ذيل لغت هوم مىنويسد : « . . . و نام درختى هم هست شبيه به درخت گز و در حوالى فارس بسيار خوب است و ساق آن گره بسيارى دارد و برگ آن به برگ درخت ياسمين مىماند . مجوس در وقت زمزمه از آن چوب در دست گيرند . » ( برهان معين ) . و در همان كتاب در ذيل مرانيه چنين آمده است : بر وزن علانيه به لغت اهل معرب ، درختى است مانند درخت ياسمين و آن را عربان هوم المجوس گويند ، چه مجوس در وقت زمزمه يعنى وقتى كه ستايش و عبادت كنند و چيزى خورند شاخى از آن در دست گيرند ( برهان ، معين ) . استاد معين در حاشيه خلاصه تحقيقات خود و استاد پورداود را دربارهء هوم با نقل تعريفى كه در تحفه از هوم شده است نوشته كه فشردهء آن چنين است « هرن اين كلمه را در فارسى
Hom
و هو بشمان
Hum
آورده است .
اصح تلفظ اول است . در سانسكريت
Soma
در اوستا
Haoma
در پهلوى
Hom
. نام گياهى است زردرنگ داراى گرههاى نزديك به هم . اين گياه كوهستانى داراى ساقهء نرم و پر اليافى است و شيره - اى سپيد برنگ شير دارد . طبق آزمايش - هاى دكتر اتكينسن
Atchinson
و دمكنم
D . de Mecquenem
( رئيس سابق هيات حفّاران فرانسوى در شوش ) گياه مزبور همان
Ephedra - Vulgaris
است كه عصارهاش به نام
Ephedrin
( فرانسه ) در طب به كار مىرود . آريائيان قديم گياه مزبور را مقدس مىدانستند و عصارهء آنر مىجوشاندند و بر آن بودند كه شيرهء آن روح را فرح مىبخشد . زرتشت اين مسكر را تحريم كرد اما پس از او ايرانيان نوشيدن هوم و اجراى مراسم آن را دوباره معمول كردند . مراسم هوم از مهمترين مراسم مزديسناست . امروز بر خلاف سابق گياه هوم پارسيان و هوم برهمنان با هم فرق دارد . همچنين گياهانى كه به اسم هوم اكنون در بلوچستان و افغانستان و كشمير و مغرب تبت مثل دواى جوشانده استعمال مىشود از يك جنس نيست .
آقاى پورداود كه هوم را به چشم خود