حجة الاسلام غزالى در المستصفى مىنويسد :
مصلحت در اصل عبارت است از جلب منفعت و دفع مضرت ، ليكن اين مفهوم ، منظور ما نيست زيرا جلب منفعت و دفع ضرر مقاصد خلق است ليكن مراد ما ( اصوليين ) از مصلحت محافظت بر مقصود شرع است و مقصود شرع نسبت به خلق پنج امر است بدين ترتيب :
الف - حفظ دين . ب - حفظ نفوس . ج - حفظ عقول د - حفظ نسل . ه - حفظ اموال .
پس آنچه متضمن و متكفل حفظ اين اصول پنجگانه باشد مصلحت و آنچه سبب تفويت آنها باشد مفسده ناميده مىشود .
حفظ اين اصول خمسه در حد ضرورات بوده و از لحاظ مرتبه قويترين و بالاترين مصالح است فى المثل شارع مقدس براى حفظ دين فرمان به قتل كافر داده است . و براى حفظ نفوس مردم قصاص را واجب ساخته است . و براى حفظ عقول مردم شرب خمر را حرام دانسته و حدى براى آن تعيين نموده است . و براى حفظ نسل و انساب مردم كيفرى براى زنا معين فرموده است . و براى حفظ اموال مردم به زجر و شكنجهء سارقين و غاصبين فرمان داده است « 1 » .
بالجمله اين قسم مصالح كه دين و دنياى مردم به آن بستگى دارد ضروريه ناميده مىشود و دو قسم ديگر به نامهاى مصالح حاجيه و مصالح تحسينيه ناميده مىشوند .
مصالح حاجيه يعنى آنچه به منظور رفع حرج و دفع مشقت از مردم مورد توجه شارع قرار گرفته است مانند تشريع بيع و شراء و اجاره و رخصت در قصر نماز و روزه . و مصالح تحسينيه يا تزيينيه نظير پيروى و تقليد از محاسن عادات و شيوههاى مروت و جوانمردى كه جامع آنها مكارم الاخلاق ناميده مىشود « 2 » .
مصالح مرسله
مصالح جمع مصلحت است و از نظر اعتبار شارع و امضاى وى بر سه گونه
هامش
( 1 ) . المستصفى ج 1 ، ص 140 .
( 2 ) . المستصفى ج مذكور ، ص مذكور ، ارشاد الفحول ( شوكانى ) ص 216 ، الاحكام ( آمدى ) ج 3 ، ص 252 ، اسبوع الفقه الاسلامى ، ص 266 .