إِنَّهُ كانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُوراً
- او در دنيا نزد كسانش شادمان زيسته بود . » سرور يعنى احساس انسان در اين كه به اهداف خود رسيده است .
[ 14 ] مؤمنان چگونه ظاهر دنيا به پنهان آخرت ره مىبرند ؟ زيرا آنها به رستاخيز اعتقاد دارند در حالى كه ديگران گمان مىبرند كه بازگشتى در كار نخواهد بود .
إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ
- و مىپنداشته است كه هرگز باز نخواهد گشت . » يعنى بازگشت به آخرت براى محاسبه . گفتهاند : « حور » به معناى بازگشت است .
/ 448 [ 15 ] ظن او باطل است ، زيرا نه تنها او باز مىگردد بلكه از سوى خداوندى آگاه و بينا به ظواهر و پنهانيها مورد محاسبه قرار مىگيرد .
بَلى إِنَّ رَبَّهُ كانَ بِهِ بَصِيراً
- آرى ، خدايش نسبت به او آگاه بوده است . » از آن جا كه آدمى پيوسته جنايات و گمراهيهاى خود را توجيه مىكند لذا تنها راه ممكن احساس اين حقيقت است كه خداوند او را تحت نظر دارد و اين كه خداوند به پنهانيهاى قلب او هر چه هم راه توجيه و نفاق در پيش گيرد آگاه است .
[ 16 ] آيا او مراقب غروب است كه چگونه خورشيد در افق گم مىشود و شفق پديدار مىگردد و تاريكى جامه خود را بر لانه پرندگان و حشرات و گزندگان و نيز مسكن مردم مىپراكند و اندك اندك ماه نور آرام خود را بر ما مىتاباند . اينها همه مثالى است براى دگرگونيهاى انسان از هنگامى كه نطفهاى بوده در پشت پدرش تا جايى كه خاك او را در خود جاى مىدهد . لذا آدمى پيوسته در مسافرت است و هر از چند گاه مرحلهاى را مىپيمايد ، پس آيا ايمان نياوريم كه ما مالك جان خود نيستيم و اين كه مالك امور ، ما را براى حكمتى آفريده است . پس اين حكمت اگر در قرآن نيست پس در كجاست ؟ پس آيا نبايد به هنگام تلاوت آيات كتاب او به سجده بيفتيم ؟ ! اين همان حكمت آفرينشى است كه قرآن بدان اشاره