هنگام تفكر كردن درباره آنها ما را به عظمت رسالت راهنمايى مىكند ، و اين كه آن يكى از بزرگترين بيمدهندگان است ، و ديگر اين كه سخنان باطل كافران هرگز درست نيست . و شايد سوگند ياد كردن به ماه براى منظورهايى بوده باشد كه هم اكنون از آنها ياد خواهيم كرد : اين كه حقيقت - كه جزئى از آن رسالت الاهى است - قضيهاى واقعى است كه تنها به منكر شدن آن از ميان نمىرود ، به همان گونه كه ماه و حقايق ديگر به اين كه بعضى از مردمان منكر آن شوند ، از ميان نخواهد رفت .
بدين گونه رسالت همچون ماه نوربخش باقى و برقرار مىماند ، و تاريكى كفر را در هر جا كه بخواهد منكر آن شود محو خواهد كرد . و آن رسالتى بزرگ است كه چون حقيقت آن را دريابند ، از آن پند خواهند گرفت و خواهند دانست كه چه بيم دادن سخت و بزرگى براى آدميزادگان است .
/ 102
وَ اللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ
- و سوگند به شب در آن هنگام كه پشت مىكند . » بيشتر مفسران گفتهاند كه « أدبر » به معنى پشت كردن و رفتن است ، يعنى قسم به شب در آن هنگام كه نزديك به تمام شدن و رفتن و طلوع فجر است .
در التفسير الكبير قطرب گفته است كه : چون شب ، پس از پايان يافتن روز ، پيش آيد ، « 94 » از آن روى كه به دنبال و دبر روز مىآيد و تاريكى آن جايگزين آخرين روشنيهاى روز مىشود ، و اين رأى و نظرى دور از تصور است . و بعضى از دريافت واقع شدن كلمه « إذ » در اين آيه و نقش آن در اداى معنى عاجز مانده و آنچه خواستهاند فرض كرده و به اعتراض بر گفته خداوند سبحانه و تعالى پرداختهاند ؛ قرطبى پس از بيان اختلافهاى موجود در قراءتها و قرآنها گفته است : و ابو عبيد إذا أدبر را به جاى إذ أدبر برگزيده و گفته است كه اين گونه خواندن مناسبتر با حروفى است كه پس از آن مىآيد ، به همان گونه كه پس از اين در قرآن
وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ
آمده است ، پس چگونه مىتواند يكى از آنها « إذ » باشد و ديگرى
هامش
( 94 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 209 .