بيم دادن خدا ايشان را از سقر سودى بر ايشان نداشت ، بلكه آن را مؤيدى تازه براى خود گرفتند و گفتند كه شماره ياد شده از پاسداران نوزده گانه سقر ، و شماره اندكى است و مىتوانند از پس آنان برآيند ! بدين گونه كلمات قسم به توالى يكديگر در سياق قرآن آمد تا شايد ما به آنها پاسخ جدى مثبت دهيم و راه راست را برگزينيم .
كَلَّا وَ الْقَمَرِ
- هرگز ، سوگند به ماه ( چنان نيست كه آنان مىپندارند ) . » گفتهاند كه : معنى آن اين است كه آنچه مىپندارند و خود را تواناى بر دفع خازنان جهنم / 101 و غالب شدن بر ايشان تصور مىكنند ، درست نيست ، « 92 » و به گفته رازى كه بعيد مىنمايد : اين انكار - پس از يادآورى قرار دادن آن است - كه بتواند وسيله يادآورى براى ايشان باشد ، زيرا كه پندپذير نيستند ؛ « 93 » و همانند او است زمخشرى در الكشاف . و علت استبعاد اين رأى آن است كه نفى كردن ذكرى پس از اثبات آن در آيه با اين گفته خدا :
وَ ما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ
نيازمند به تبعيض و تخصيصى است كه سبب جدا شدن كافران و بيماردلان از عموم مردم باشد ، و دليلى براى آن وجود ندارد . و بهتر آن است كه بگوييم : كلمه « كلّا » براى آن است كه انسان را از نادانى و غفلت و افكار باطلى كه آنان به آنها ايمان داشتند باز دارد ، زيرا كه در ضمن جدال با خصم پيش مىآيد و - در نزد شنونده - به نفى افكار او تأويل مىشود .
خداى متعال به اين كوكب همچون به هر چيز ديگرى سوگند ياد كرده كه به آن شأن و اهميتى در فهم انسان بخشيده بوده است ، و براى ما ، در پرتو اين اشاره الاهى قرآنى ، شايسته چنان است كه به گشايش افقهايى از شناخت ستارگان و اهميت آنها توجه كنيم ، و ارتباط سوگند به آن وابسته به همين اهميت است .
ماه و پشت كردن شب و پيش آمدن صبح همه از نمودهايى كيهانى است و
هامش
( 92 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 391 .
( 93 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 208 .