« إذا » ؟ و در قرآن هيچ سوگندى نيست كه پس از آن « إذ » آمده باشد ، بلكه هميشه « إذا » آمده است . « 95 » و به نظر من چنان مىرسد كه « إذ » در اين جا ظرفيه است نه شرطيه همچون در
إِذا أَسْفَرَ
، پس معنى آيه آن مىشود كه خدا به لحظه مستقيمى سوگند ياد مىكند كه شب بازمانده تاريكى خود را جمع مىكند و تو گويى چنان مىخواهد كه ما درست رفتن شب و دميدن سپيده را احساس كنيم .
وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ
- و بامداد كه روشن شود . » يعنى صبح روشن و نور آن آشكار شود ، چه مراحلى دارد كه از آنها مىگذرد و صبح خرده خرده پديدار مىشود تا آن هنگام كه خورشيد از افق سر برآرد ، و همه بازمانده تاريكى را يك جا از ميان برد و براى شخص ناظر پرده از سراسر طبيعت بردارد . و در لغت آمده است : سفرت المرأة سفورا يعنى زن پرده از چهره خود كنار زد و سافر شد ، و أسفر مقدم رأسه يعنى : موها را از قسمت پيشين سر بر كنار زد ، و انسفر الغيم يعنى ابر پراكنده « 96 » و آسمان پيدا شد . و از آن روى براى صبح اسفر آورده است كه چون نور صبح بتابد از خود آن و از طبيعت با كمال وضوح خبر مىدهد . و پروردگار ما به صبح در مرحله اسفار سوگند ياد كرده است و نه در مرحله ديگرى از مراحل آن ، / 103 بدان سبب كه شرط « إذا » به آن تعلق دارد .
در آن هنگام كه آدمى با چشم خود به اين نمودهاى كيهانى سه گانه مىنگرد ، و به انديشيدن درباره آنها مىپردازد ، آنها را راهنماى به حقيقت توحيد مىشمارد و به پروردگار بزرگ توجه پيدا مىكند ، و آيات قرآن او را به همين حقيقت با تفاصيل آن متوجه مىسازد ، و بحث در آن از سقر و فرشتگان و يادآورى آنها تأكيدى بر آن است كه آفريننده اين جهان همان است كه اين كتاب را فرو فرستاده ، و هنگامى كه اين ظواهر و نمودها و مانندهاى آنها در نفس آدمى بزرگ جلوهگر شود ، قرآن و جهان ديگر نيز همچون يكى از حقايق بيمدهنده جلوهگر خواهد
هامش
( 95 ) - الجامع لاحكام القرآن ، قرطبى ، ج 19 ، ص 84 .
( 96 ) - المنجد ماده سفر .